AZ Ru En
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz

HİCRİ-QƏMƏRİ TƏQVİMİ NECƏ YARANDI?

  8

Bu təqvim Rəsulullahın Məkkədən Mədinəyə hicrəti günündən başlayır

Təqvim - böyük vaxt intervallarının hesablanması sistemidir. Onun əsasını göy cisimlərinin hərəkəti  ilə əlaqədar olan dövri təbiət hadisələri təşkil edir. Təqvimdə ilin fəsilləri, gecə-gündüz növbələşməsi, Ay səfhələrinin (Ayın görünən hissəsinin müxtəlif formaları) dəyişməsindən istifadə edilir. Bəşər üç növ təqvim müəllifidir: 1) Əsas vahidi tropik il (Günəşin yaz gecə-gündüz bərabərliyi nöqtəsindən  iki dəfə ardıcıl keçməsi arasındakı müddət) olan Günəş təqvimi; 2) Ay (ərəbcə Qəmər, Yerin təbii peyki) təqvimi. Bu təqvimin əsas vahidi sinodik (Ayın  Yerdəki müşahidəçi üçün Günəşə nəzərən əvvəlki vəziyyətinə qayıtdığı müddət) Aydır; 3) Ay-Günəş təqvimi. Burada əsas vahid ay və ildir. Günəş təqvimində ilin başlanğıcı həmişə eyni vaxta düşdüyü halda, Ay təqvimində bu vaxt başqa fəsil və ya günə düşür. Ay-Günəş təqvimində isə Günəşin hərəkəti Ay səfhələrinin növbələşməsi ilə uzlaşdırılır.

2019 ildir ki, bəşər yanlış təqvimdən istifadə edir.

Təqvimdə ilin sıra nömrəsi müəyyən bir eradan  - şərti başlanğıcdan götürülür. Era (latınca Aera - an, ləhzə) - hər hansı əlamətdar və ya əfsanəvi hadisə ilə bağlı olan tarix hesabının başlanğıc anıdır. Yəni müəyyən vaxtın ardıcıl hesabı bu andan başlayır. Era 3 növdür: 1) Astronomik era, məsələn, ən qədim hind erası (Kali). Bu era bəzi planetlərin vəziyyətinə görə hesablanıb və b.e.ə. 3102-ci il fevralın 18-dən başlanır; 2) siyasi era, məsələn, Navoxodonosor erası. Bu era onun b.e.ə.747-ci il fevralın 26-da Babilistan padşahı kimi taxta çıxdığı gündən hesablanır və ya 1792-ci il 22 sentyabr Fransada birinci respublikanın elan edilməsi münasibətilə başlanan fransız erası; 3) Dini era. Buraya "İsanın doğulması"ndan (Roma şəhərinin əsasının qoyulmasının b.e.ə 754-753-cü illəri) başlanan era; b.e.ə. 544-cü ildə Buddanın qəbul edilən ölüm tarixindən başlanan Budda erası. İudaizm mənsublarına - yəhudilərə gəlincə, onlar eralarının başlanğıcını müasir insanın ulu babası Adəmin yaradılması vaxtından qəbul ediblər. Onlara görə, Adəm 5780 il bundan qabaq yaradılıb və bu il (2019-cu il) yəhudi təqviminə görə 5780-ci  ildir.

İslam erası.

Qeyd edək ki, hazırda dünyada işlək era kimi məhz dini era formalarından istifadə edilir. Belə ki, beynəlxalq təcrübəyə və tarix elmi əsasən dini eranın bir növünü, "İsanın doğulması" anını bizim eranın başlanğıcı qəbul edib. Bu era İncilə istinadən keşiş Dionis tərəfindən VI əsrdə hazırlanıb.

 Dionis hesab edib ki, İsa (Məsih) 25 dekabr 753-cü ildə, yəni Roma şəhərinin əsası qoyulduqdan 753 il sonra doğulub və 754-cü il yeni eranın 1-ci ilidir. Bunun əksinə olaraq tarixi mənbələrin hamısı peyğəmbərin doğum ilinin b.e.ə. 7 və ya 6-cı il olduğunu göstərir. Buna baxmayaraq, planetin əksər hissəsi indi də bu yanlış təqvimdən istifadə edir.

Tarixən insanlar işıq, qaranlıq, isti, soyuq kimi təbiət hadisələrini göy cisimlərinin hərəkəti ilə izah etməyə çalışıblar. Yerin təbii peyki olan Ayın Yer ətrafında 12 dəfə dövr etməsini 12 sinodik aya ilk dəfə bölən (b.e.ə. 2500-3000-ci  illər) babillilər olub. Onların qəbul etdikləri bu təqvim Qəməri adlanıb. Bu tərtibi Quran "Həqiqətən Allah yanında ayların sayı 12-dir" ayəsi ilə təsdiq edir. Həmin təqvimə əsasən 1 il 354,3 gündür. Yəni Ay planetinin Yer ətrafında 12 dəfə dönməsi 354,3 gün ərzində baş verir. Bir təzə ay ilə ikinci təzə ay arasındakı müddəti 29.5 gün müəyyənləşdirib və onu vaxt vahidi (bir ay) qəbul edən də babillilər olub. Qəməri təqvimi ilə işləyən babillilər praktik fəaliyyətlərində bir ayı 29, digərini isə 30 gün qəbul ediblər.

Günəş təqvimində isə Yerin Günəş ətrafında tam bir dövrü əsas götürülür və o, 1 il adlanır. Məlumdur ki, bu təqvimdə 1 il 365 günə bərabərdir. Göründüyü kimi, Qəməri (Ay) təqvimi Şəms (Günəş) təqvimindən 11 gün azdır. Elə Ay təqvimində ilin başlanğıcının başqa vaxtlara düşməsinin, yəni ayların "gəzməsinin" səbəbi də budur.

Ərəblər də hələ eramızdan 1000 il əvvəl Qəməri təqvimilə işləyiblər. Onlar sonradan, yəni həz. Peyğəmbərin miladi 622-ci ildə Məkkədən Mədinəyə hicrət etməsini yeni tarixin hesablanma anı, müsəlman erası və Hicri təqviminin başlanğıcı kimi qəbul etdilər. Hicrətin həqiqi tarixi haqqında isə müxtəlif fikirlər var. Əksər mənbələrə görə, hicrət rəbiüləvvəl ayının 8-də olub (622-ci ilin 20 sentyabrı). Bəziləri bu tarixi Məkkədən çıxma tarixi yox, Mədinəyə gəlmə tarixi kimi qəbul ediblər. Ayın 8-i gününün seçilməsinə səbəb, bu günün bazar ertəsinə təsadüf etməsi olub. Belə ki, həz. Peyğəmbərdən nə üçün bazar ertəsini mübarək saydığını soruşduqda, o, bu cavabı verib: "O gün doğuldum, o gün risalətə çatdım və yenə o gün hicrət etdim". Biruninin (973-1948) rəvayətinə görə, "müsəlmanlar Mədinəyə çatdıqları gün yəhudiləri Aşura (tövbə və ixtisvar) bayramını keçirən gördülər".

Yeri gəlmişkən, həz. Peyğəmbər miladi ilə iyunun 8-ə təsadüf edən rəbiüləvvəl ayının bazar ertəsi günü də vəfat edib. 

Həz. Əli həm də hicri-qəməri təqvimin müəllifidir

Hicri tarixininin kim tərəfindən başlanğıc elan edilməsi barədə müxtəlif fikirlər var. Bu təqvimin şəxsən həz. Peyğəmbər tərəfindən təsbit edilməsinə dair rəvayətlər həqiqətə uyğun deyil. Həmin təqvimin yaradıcısının Yəməndə xəlifənin valisi olan ibn Üməyyə olmasını da tarix təkzib edir. Hicri tarixinin 2-ci xəlifə (634-644) həz. Ömər tərəfindən həyata keçirilməsini isə əksər qaynaqlar təsdiq edir. Rəvayətlərə görə, həz.Ömər xilafətin sosial-ictimai həyatını əks etdirən sənədlərdə tarix qoymaq barədə çətinlik çəkib. Biruninin yazdığına görə, Əbu Musə Əl-Əşəri Ömərə yazıb: "Bizə tarixsiz məktublar göndərirsiniz!".

Məhz bundan sonra xəlifə həmin məsələ barədə dövrünün alimləri ilə müşavirə keçirib. Bu şurada həz. Əli, Səd ibin - Əbi Vəqqas, Təlha və başqaları iştirak edib. Səd Peyğəmbər (ə)-nin vəfat gününü təklif edib. Təlha bu təklifə etiraz edərək deyib: "Mən belə kədərli günün İslam tarixində başlanğıc olmasını məsləhət görmürəm". O, xristian (miladi) təqviminin İsa (ə)-nin anadan olması günündən götürülməsini arqument gətirərək, İslam tarixinin həz. Peyğəmbərin doğum gü-nündən hesablanmasını təklif etdi. Lakin Peyğəmbər (ə)-nin anadan olma gününün dəqiq vaxtı qeyri-müəyyən olduğundan (bəzi mənbələr həz. Peyğəmbərin 569, digərləri 571, əksəriyyət isə 570-ci ildə anadan olduğunu iddia edirlər) bu təklif də qəbul olunmayıb. Xəlifə Ömərin həz. Əliyə xitabən: "Ya Əli, sənin fikrin nədir?" sorğusuna, həz. Əli deyib: "Mən Rəsulullahın Məkkədən Mədinəyə hicrət etdiyi ilin hicri təqviminin başlanğıcı kimi qəbul edilməsini təklif edirəm. Çünki bu hadisə elə bir xatirədir ki, dünya durduqca qiymətini itirməyəcək. Qiyamətə qədər yaşayan müsəlmanlar ilk möminlərin imanları uğrunda mallarını, mülklərini, qohum-əqrabalarını tərk edib, bir ovuc xurma ilə yola çıxmalarının hikməti üzərində ibrətlə düşünəcəklər..."

Bu təklif yekdilliklə qəbul olundu. Həmin hadisə hicrətdən 17 il sonra, miladi 639-cü ildə baş verib. Şuradan sonra xəlifə Ömər belə fərman imzaladı: "Ey müsəlmanlar! Bundan sonra heç kəç rast gəldiyi hadisəni tarix başlanğıcı kimi qəbul etməsin. Rəsuli Əkrəmin hicrət etdiyi il (miladi 622-ci il -V.C.) İslam təqviminin birinci ili, səhabələrin ilk dəfə hicrət etdiyi Məhərrəm ayı isə ilin birinci ayı qəbul edildi".

Qeyd edək ki, bu tarixin təsdiqindən əvvəl müsəlmanlar öz illərinə İzn ili, Zəlzələ ili, Vida ili, Fil ili və s. adlar veriblər.

Qəməri təqvimi iki növdür. a) Həz. Ömərin şurada təsdiq etdiyi hicri-qəməri təqvimi. Bu təqvimə əsasən, 1 il 354,3 gün təşkil edir ki, o da Ay planetinin Yer ətrafında 12 dəfə dönməsinə - 12 təqvim ayına müvafiqdir.

Hicri-qəməri təqvimində ayların ardıcıllığı və adları belədir: 1) Məhərrəm; 2) Səfər; 3) Rəbiüləvvəl; 4) Rəbiülaxir; 5) Cəmədiyüləvvəl; 6) Cəmədiyülaxir; 7) Rəcəb; 8) Şəban; 9) Ramazan; 10) Şəvval; 11) Zilqədə;  12) Zilhiccə. 

Hicri-qəməri təqvimindən miladi təqviminə keçmək üçün: 1) Hər hansı müsəlman ili 33-ə bölünür; 2)Həmin müsəlman ilindən alınan qismət çıxılır; 3) Alınan qalığın üstünə 622 cəm olunur.

Miladi=(hicri-hicri:33)+622

Miladi təqvimindən hicri-qəməri təqviminə keçmək üçün isə: 1) Miladi təqviminin hər hansı ilindən 622 çıxılır; 2) Qalıq 32-yə bölünür; 3)Alınan qismət qalığın üstünə cəmlənir.

Hicri=miladi-622+(miladi-622):32

Hesablamalar zamanı qalan kəsirlər yarıdan azdırsa nəzərə alınmır, yarıdan çoxdursa, ümumi rəqəmin üstünə bir vahid artırılır.

  1. b) Hicri-şəmsi təqvimi. İranda qəbul edilən bu təqvim, miladi erasında olduğu kimi Günəş sistemi təqviminə əsaslanır və 1 il 365 gündən ibarətdir. Bu müddət isə Yerin Günəş ətrafında bir dəfə tam dönməsinə uyğundur. Həmin təqvim 1925-ci il martın 21-dən, yəni Novruz bayramı günündən başlanır. Dini era kimi hicri-şəmsi təqvimində başlanğıc il miladi 622-ci ilə - həz. Peyğəmbərin hicrət etdiyi ilə müvafiqdir. Hazırda Miladi 2019-cu il hicri-şəmsi təqviminə görə (2019-622) 1397-cı ildir.

Məlumdur ki, Azərbaycan da dünyəvi dövlət kimi eranın Miladi təqvimindən istifadə edir. Lakin biz bir müsəlman olaraq dövlətin inanc azadlığına və əlamətdar dini bayramlara verdiyi önəmin şahidiyik. Bəzi dini günlərin ölkəmizdə qeyri-iş günü olması da bunu sübut edir.

Əslində iman, elm, iradə vəhdətində olan vətəndaşın təqvimin hər bir gününü dəyərli etməsi, ona Allah rizasını qazanmaq üçün verilən bir şansdır. İnşəəlləh, bu şanslardan bəhrələnərək Azərbaycan bayrağının Şuşada dalğalanacağı gün deyəcəyik: Azərbaycan öz tarixində yeni eraya qədəm qoydu.

Vaqif Cəliloğlu
Tex. elmləri üzrə
fəlsəfə doktoru

Xəbər Lenti

Pərvin Abıyeva elə geyindi ki, gözlərini ondan çəkə bilmədilər - VİDEO - FOTO

Onlar Avro-2020-də oynayacaqlar - 24 komandadan 16-sı

Əli Kərimli və radikal ətrafı bəraət axtarışında

Aqşin Yeniseyin səhhətindən xəbər var

Tramp tibbi müayinədən keçdi - Nəticələr açıqlandı

Banqladeşdə partlayış: 7 ölü, 8 yaralı

Helsinkidə Cəfər Cabbarlının 120 illik yubileyi münasibətilə tədbir keçirilib - FOTO

20 futbolçunu yoldan çıxardan qadın - FOTOlar

İraq İranla sərhəd keçidini bağladı - Aksiyalar səngimir

Ermənistan dəm qazı ilə mübarizə apara bilmir: Yenə 5 ölü

Belarusda parlament seçkiləri keçirilir

Arzuman Abdulkərimov: "Müxalifətin Əli İnsanov kimi biri ilə işbirliyinə girməsi..."

Azərbaycan “Tokio 2020”-yə 10 lisenziya qazanıb

Belçikadan Rusiyaya 4 qol - VİDEO

Nikola Yurçeviç: "Bəlkə də nəsə etmək mümkün idi..."

Cem Yılmaz müğənni Raufa da söz atdı: "Azərbaycanın Tarkanı..." - VİDEO

Türkiyədə ağır yol qəzası: 4 ölü

İdman təyyarəsi qəzaya uğradı - Pilot həlak oldu

ABŞ-da atışma: 5 ölü

Uels millimizə bu qollarla qalib gəldi - VİDEO

"Qara Qarayevə qarşı oynamaq çox çətindir" - Ben Deyvis

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Milli Dirçəliş Günü münasibətilə Azərbaycan xalqını təbrik edib

"Özümün də çox səhvim oldu" - Ramil Şeydayev

Belçikada miqrant yoldan keçənlərə hücum edib

Türkiyədə yenə güclü zəlzələ

Dünya dini liderlərinin Sammitinə ev sahibliyi ölkəmizə nə qazandırır?

Qar bu ölkəni iflic etdi - Məktəblər bağlandı

Akrobatika və aerobika gimnastikası üzrə Azərbaycan çempionatlarının qalibləri müəyyənləşib

Litva parlamentinin sədri: "Azərbaycan və Litva münasibətləri daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq niyyətindədir"

Azərbaycanda Milli Dirçəliş Günü qeyd olunur

Günün qoroskopu: Düşünülməmiş hərəkətlərdən qaçın, emosiyalarınızı cilovlayın

Ölümündən sonra 300 il çürüməyən Diri baba - REPORTAJ - FOTO

Azərbaycan - Uels oyununda İKİ QOL VURULDU - YENİLƏNİB

Avropada daşqınlar həm infrastruktura, həm də insanların sağlamlığına təhlükə yaradır

Hindistanda MiG-29K qırıcısı qəzaya uğrayıb

İraqda İŞİD-in iki rəhbəri zərərsizləşdirilib

Millimiz Uelsə qarşı - İKİNCİ QOL VURULDU - YENİLƏNİR

Millimiz Uelsə qarşı - HESAB AÇILDI - YENİLƏNİR

Bank rəhbəri övladının gözləri önündə oğurlandı

"Olimpiadada erməni iştirakçıların hamısını qabaqladım" - Olimpdəkilər - FOTO

Bakıda ağır yol qəzası, 4 nəfər xəsarət aldı

Baş direktor: Konstantsa və Bakı limanları yeni layihələrdə əməkdaşlıq edə bilər

Rüfət Quliyev: Hazırda jalüz və plyonkadan istifadəyə görə sürücülər barəsində inzibati tənbeh görülmür

Honq Konqda avtobus qəzasında 30-dan çox insan yaralanıb

Hərbi təyinatı olmayan metal əşya aşkar olunub - FOTO

Elektron siqaret daha bir ölkədə can aldı

Gürcüstandan qaçaqmalçılıq yolu ilə gətirilən siqaretlər aşkarlandı - FOTO

Həm idmançı, həm azarkeş, həm də model - FOTO

Xədicə İsmayıl Müsavat rəhbərləyini istefaya çağırdı

Kriminal hesablaşma, yoxsa qisas? - Keşlədə avtomatla törədilən qətlin təfərrüatı - FOTO

2020-ci ildə Şərq Tərəfdaşlığı ölkələri arasında rominq tariflərinin azaldılmasına dair saziş imzalana bilər

Beynəlxalq Muğam Mərkəzində Maykl Qutman (violin) və Olqa Domninanın (piano) konserti keçirildi

Mançini İtaliya yığmasının tarixinə düşdü

Fransada “sarı jiletlilər” yenidən fəallaşdı - 16 nəfər saxlanılıb

Mühacirətdə olan müsavatçı Arif Hacılının istefasını tələb etdi

Uşaqlar ip əvəzinə ilanla oynadılar - FOTO

Vilayət Eyvazov yeni rəisi kollektivə təqdim etdi

Sabiq icra başçısının qardaşı oğlunun 965 min tələb etdiyi şəxsə 8 il cəza istənildi

Atletimiz Boyanka Kostova beynəlxalq turnirinin qalibi oldu

"Qalatasaray"a görə Braziliyadan İstanbula gəlir - FOTO

İntihar edən gənc müəllimənin ölümündə “Mobbing” iddiası - FOTO

Vüsal Hüseynov: "Azərbaycan ərazisinin qeyri-leqal miqrasiya üçün istifadə olunması çox az ehtimal olunur"

“Sizi çox sevirəm, Azərbaycan” - Türkiyəli aktrisa - FOTO

"Baku Fashion Expo Midseason 2019" - "Azərbaycanın dəb yaradıcıları" fotolayihəsi

Mahir Emrelinin ilk maaşı nə qədər olub? - VİDEO

İranda benzin üsyanı - Təbriz əhalisi yolları bağladı - YENİLƏNİB

Məşhur aktrisa xəstəxanaya yerləşdirildi

Tomas Qolts: "Dünya dini liderlərinin II Bakı Sammiti Azərbaycanın multietnik strukturunu vurğulayır"

"Sevəndə pozitiv oluram" - Nigar

Hadisə yerindən qaçan sürücü tutuldu

"Bakıda bir həftə qalsam, Miri Yusif kimi Xalq artisti olaram" - Cem Yılmaz

YAP-ın MSK-ya təyin edilmiş məşvərətçi səs hüquqlu üzvü təsdiqləndi

Ukraynada iki gənc qızı vəhşicəsinə qətlə yetirən şəxs hakim qarşısında: “Özümü öldürmək üçün qəbiristanlığa getdim...” - FOTO

UNEC-dən dünyaya: İtaliyada təhsil almaq imkanı qazanan 4 tələbədən biri oldum - FOTO

Ev yiyələrini gələn ildən nə gözləyir... - 50 manat verməyənə 30 manat cərimə, sonra yenə cərimə

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Oman Sultanını təbrik edib

Parisdə 20-dən çox metro stansiyası bağlandı - "Sarı jiletlilər"ə görə

Azərbaycanlı tərcüməçinin sualı dünya mətbuatında - “Beyl kimdir?”

Prezident İlham Əliyev latviyalı həmkarını təbrik edib

“Bavariya”nın baş məşqçisi bəlli oldu

İranda benzin bahalaşdı, ölkəni etirazlar bürüdü: ölən var

İstilik problemi həll olundu - "Azəriqaz” qazanxanaların təbii qaz təchizatını bərpa etdi

"Bakıda olmaq, xəyaldan da ötə bir hissdir" - "Erkenci kuş"un "Sanem"i - FOTO

Arvadını qumarda uduzdu

Azərbaycanda bələdiyyə seçkilərini 499 müşahidəçi izləyəcək

Bələdiyyə seçkiləri ilə bağlı 22 529 namizəd qeydə alınıb

Zakir Həsənov əməliyyat təliminin yekunlarına dair xidməti müşavirə keçirib - FOTO

Rusiya ələ keçirdiyi Ukrayna gəmilərini geri qaytarır

Terrorçulara yardım etməkdə təqsirləndirilən azərbaycanlı beynəlxalq axtarışa verildi

Kərimlivari “sədaqət” və “cəsarət”

Serbiya Prezidenti xəstəxanaya yerləşdirildi

Konteyə ölüm təhdidi

Xadimə işlədiyi evi soydu - FOTO

Sumqayıt Olimpiya İdman Kompleksində akrobatika və aerobika gimnastikası üzrə Azərbaycan çempionatları keçirilir

"Özüm elə deyirəm ki, səhər verilişlərinə çağırmasınlar"

Rusiyada keçmiş nazirin nəvəsinin ölüm səbəbi bilindi

İsrail “Həmas”ın obyektlərini vurdu

Maksim Qalkin: "Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyevaya ailəsi ilə birgə vaxt tapıb konsertimə gəldikləri üçün təşəkkürümü bildirirəm"

İstanbulda atışma: 3 ölü

Şri-Lankada seçkiyə gedən müsəlmanlara atəş açdılar

Könülün qardaşının toyu oldu - VİDEO - FOTO

Fransa polisi səfərbər oldu - "Sarı jiletlilər"ə görə