AZ Ru En
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz

DÜNYA VƏ AXİRƏT: METAFİZİK DÜŞÜNCƏLƏR

 

  13

(Əvvəli ötən sayımızda)

 

Bir kimsə dünyaya gəlməmişdən əvvəlki əzəli (ölçüsüz zamanı) və içində olmayacağı gələcəkdəki (qiyamətə qədərki) illərin fərqini, yəni əzəl ilə  əbədi arasındakı mikro zamanı (öz ömrünü) hesablasa, dünyanın bir səfər yolu-birinci mənzilin beşik, son evinin məzar və bunların  arasında neçə mehmanxana olduğunu anlayar. Çox vaxt o, daim dünyada  qalacaqmış kimi qəmsiz, düşünmədən, əlli il sonra belə  özünə lazım olmayacaq şeylər haqqında fikirləşir. Halbuki, bəlkə də, bir saatdan sonra torpaq altında olacaq.

Haşiyə: Həz.Əli Kufə məzarlığında olarkən buyurdu: “Ey torpağa döşənmiş, qaranlıq qəbirlərin sakinləri, qürbətə düşmüş, kimsəsizliyə qovuşmuş, qorxunc və tənha yerlərə sığınmış şəxslər! Siz bizdən əvvəl yaşadınız və getdiniz; biz isə sizin dalınıza düşdük, sizə yetişmək istəyirik. Qoyub getdiyiniz evlərdə oturanlar var, mallarınızı bölüşdürdülər. Bu, bizim sizə verdiyimiz xəbər, sizdən nə xəbər?”

Dünyaya bağlanıb ondan aldıqları ləzzətlərlə axirətdə peşiman olanlar  yaxşı yeməklərlə şərab içib mədəsini pozan, səhərisi mədəsində, başında, qəlbində yaranan diskomfortdan əziyyət çəkən və “dünənki ləzzətlər keçdi, indi ağrısını çəkirəm” deyənlər kimidir. Dünənki ləzzətlərin bu gün ağrısı çox olduğu kimi, dünya ləzzətlərinin çoxluğu, ifratı da, sonda bir o qədər ağrılı olar. Bunun belə  olması daha çox can verərkən  baş verir. Çünki çoxlu var-dövlət, bağ-bostan, qulluqçu və nələr-nələr sahibləri ölərkən ayrıldıqlarından hiss etdikləri ağrı, mal-mülki az olanınkından da çox olar. Bu ağrı heç ölümlə də yekunlaşmır. O, ölməyən ruhla davam edir. Həz.İsa buyurub: “Dünyaya aludə olanlar dəniz suyu içənə bənzəyir. Nə qədər çox içərsə, daha çox susayar, içə-içə nəhayət, ölər. Lakin susuzluğunun hərarəti azalmaz”.

 

Dünya hikmət yurdudur

 

“Ey dünyanı  pisləyən, sonra da onun aldanışlarına qapılan, baş tutmayacaq işlərinə aldanan, sonra yenə də onu qınamağa başlayan: Dünyaya aldanan sən deyilmisən ki, indi onu yamanlayırsan? Dünyada günah işləyən sənsən, yoxsa odur? Dünya nə vaxt  sənin yolunu azdırdı, nə vaxt səni aldatdı? Bədənləri çürüyüb dağılmış ata-babalarınlamı aldatdı səni, yoxsa torpaq altında yatan analarının məzarıylamı tovlatdı səni?..

Gücünlə, qüvvətinlə onları ölümün əlindən ala bilmədin. Getdilər. Dünya onların halıyla örnək göstərdi sənə, məzarlarıyla məzarını xatırlatdı sənə. Doğrudan da dünya onun sözünü həqiqət bilənə həqiqət yurdudur, anlayana səlamət yurdu. Dünya Allah dostlarının səcdə etdiyi, Allah vəhyinin endiyi, Allah dostlarının ruzi qazandığı yerdi. Orada rəhmət qazanarlar, cənnət əldə edərlər. Onu qınayanlar sabah peşiman olanlardır...” (həz.Əli)

Göründüyü kimi nə dünya, nə də dünyadakı şeylərin hamısı pisdir. Əslində dünyada elə dəyərlər var ki, onlar heç dünyadan deyil. Məsələn, elm və əməl dünyadan olsa da, fəqət dünyadan sayılmazlar. Çünki bunlar insanla birlikdə  qəbir evinə, axirətə gedirlər: “İnsan ölərkən onu üç şey müşayət edir: qohum-əqrəba və dostları, malı-dövləti, elm və əməli. Dəfndən sonra mal-dövlət, qohum-əqrəba geri dönərlər. Elm və əməl isə sahibiylə (ölənlə) birlikdə qəbrə gedib ona şahidlik edərlər” (həz.Məhəmməd).

Xeyirli elm və saleh əməl  ölmüş sahibini “diri” edib, onu həm Xaliq yanında, həm də xalqın yaddaşında izzətli edər. Bu zaman elm və əməliylə halal çalışıb yaşayan ölənlərin qoyub getdiklərindən dirilər istifadə  etdiyi  kimi, ölən şəxs də axirətdə həmin işlərə görə mükafatını alar.

Dünyada hər şey pis olsaydı, insan vətən, din uğrunda cihad, həcc, namaz, ədalət, kəbin, dostluq və s. kimi şeylərdə mükəlləf sayılmazdı. Dünyada pis olanlar Allah kəlamlarının ziddinə olan söz və əməllərdir: “Sizi Bizə yaxınlaşdıran nə var-dövlətiniz, nə də oğul-uşağınızdır” (Səba 37);

“Mal-dövlət, oğul-uşaq bu dünyanın bəzəyidir. Əbədi qalan isə Rəbbin yanındakı əməllərdir” (Kəhf 46).

 

İnsanlar dünyanın

övladlarıdır. İnsan anasını

sevərsə qınanmaz

 

“İnsanların bəzisi: “Ey Rəbbimiz, bizə nə verəcəksənsə elə bu dünyada ver!” - deyirlər. Belə şəxslərin axirətdə heç bir payı yoxdur. Digərləri isə: “Ey Rəbbimiz, bizə bu dünyada da, axirətdə də gözəl nemətlər ver, bizi cəhənnəm əzabından qoru!” - deyirlər. Belə şəxsləri (qazandıqları) əməllərinə görə (axirətdə) mükafat gözləyir...” (Bəqara 200-202) .

Ayələrdən göründüyü kimi, Rəbbimiz nə sırf dünyaya aludəçiliyi, nə də tərkidünyalığı təqdir edir. İslam hər sahədə olduğu kimi burada da orta yolu - hidayəti (doğru yolu) bəyənir. Dünya və axirətə zamana görə qiymət verən Peyğəmbər (ə) isə buyurub: “Dünyaya dünyada qalacağınız müddətə görə, axirətə də axirətdə olacağınız müddətə görə qiymət verin”. İradəmizdən asılı olmayaraq dünyaya gəliş-gedişimiz maksimum 90-100 ildirsə, axirətdə qalacağımız müddət isə əbədidir. 90-100 il ilə əbədi zamanı müqaisə edib, dünya və axirətə qiymət verməliyik. Və bilməliyik ki, dünya səhnəsinə bir imtahan, sınaq üçün gətirilmişik. Burada əldə etdiklərimiz orada əlimizdən alınar və hamısının da hesabı sorular.

Dünya əkin yeri olduğu üçün biz burada yaşamağa, çalışmağa, ruzi axtarmağa, nəsil artırmağa və s. işləri görməyə məhkumuq. Biz dünya adlanan bu səhnəyə öz istəyimizlə yox, Rəbbin iradəsi ilə gəlmişik. Gəlmişiksə, deməli dünya və onun nemətlırini də sevməliyik . “Çalışmaq ibadətdəndir” (burada ibadət geniş mənadadır) Peyğəmbər (ə) kəlamının hikmətinə görə, insan sanki hər an öləcəkmiş kimi axirəti üçün, sanki heç ölməyəcəkmiş kimi dünyası üçün çalışmalıdır.

Həqiqi möminin bütün davranışı  xeyirlidir. O, hər hansı müsübətə məruz qalsa, səbir edər; bu onun üçün xeyirli olar. Hər hansı nemətə yetişsə, şükür edər; bu da onun üçün xeyirli olar. Çünki hədəfi axirətdir, lakin dünyasını - kiçik cənnətini də unutmaz. Onda nə ifrat dünya sevgisi, nə də axirət əndişəsi var: Cənnət sevdasına tutulmadığı kimi, cəhənnəm qorxusuyla da tərkidünya olmaz. O, söz və əməllərində yalnız və yalnız bir şey istər: Rəbbin rizasını. Belə xoşbəxtlər sinələrində iki aləmi daşıyanlardır: Dünya və Axirəti. Məncə unudulmaz İ.Nəsimi: “Məndə sığar iki cahan, Mən bu cahana sığmazam...” məhşur kəlamını deyərkən buna işarə etmişdi.

 

Vaqif Cəliloğlu

Tex. elmləri üzrə

fəlsəfə doktoru

Xəbər Lenti

PREZİDENT. Müstəqillik. Təhlükəsizlik. Rifah - Video layihə - 20.10.2019 tarixli bölüm

UEFA-nın yeni klub turnirindən narahatlıq var

Terrorçuların lideri Vaşinqtona səfər edir?

“Bizim məşhurlar mənə pul vermir” - Anar Ağakişiyev

Suares “Barselona” tarixinə düşdü

Para Pauerliftinq üzrə Respublika Açıq Çempionatı keçirildi - FOTO

Hələb şəhərində bir neçə partlayış baş verib

Müqavimət göstərməkdən başqa çarəmiz yoxdur - Həsən Ruhani

Əri ilə yataq sirrlərini açıqladı: "Yaxşıdır" - FOTO

Onlar bizi "hədə"ləyirlər

“Atamın mahnılarına siyasi rəng verirdilər, o da hirsini anamın üstünə tökürdü” - Xalq artisininin oğlu

“APOEL düşündüyüm futbolu oynamır” - Tomas Doll

Canlı yayımda intihar edib

Bu ölkədə də zəlzələ baş verdi - 5,2 bal

Deputat: "Qanunsuz mitinq keçirməyə cəhd edən radikal müxalifət xalqın dəstəyini görmədi"

Kin, xəyanət və məkr: Bakının mərkəzində yad ssenarili iflas

AVRO-2020-nin himninin müəllifi məlum oldu

126 milyonluq transfer sıradan çıxdı

Pentaqondan Suriya açıqlaması: Vəziyyət sabitləşir

Məşhur idmançıya qarşı təcavüz iddiası - Qızın 20 yaşı var

Perm sakini canlı yayımda intihar edib

Deputat: "Ölkədə qarşıdurma yaratmağa cəhd edən radikal müxalifət növbəti dəfə xalq tərəfindən boykot edildi"

Əli Əhmədov: "Radikal müxalifətin anti-konstitusion çağırışları açıq təxribatlar törətmək müstəvisinə keçməsindən xəbər verir"

Elnarə Abdullayevadan qalmaqallı sözlər: "Gəlin qayınananın sözünü “yeyə” bilmirsə, çıxıb getsin" - VİDEO

Renat Dadaşovdan qələbə qolu

Müstəqillik Günü münasibəti ilə Heydər Əliyev Mərkəzinin parkında konsert olacaq - VİDEO

Putin Merkellə danışdı

“FIDE Grand Swiss 2019”: Şahmatçımız Nicat Abbasov 9-cu turu qələbə ilə başa vurdu

YAP radikal müxalifətin qanunsuz aksiyası ilə bağlı bəyanat verdi

Məşhur müğənninin qızını huşsuz hala gətirib evini soydular - FOTO

Əli Kərimlinin hospitalda müayinəsi zamanı səhhətində problem olub? - RƏSMİ AÇIQLAMA - VİDEO

“Nəyim vardı səndən ötrü dəyişdi” - Xatirə İslam

Meksikada FACİƏ: çox sayda ölən və yaralanan var

“Qvardiola məşqçi kimi fenomendir, insan kimi isə...” - İbrahimoviç

“Ded Xasan”ın qətlinin üstü açılır - Sifarişçi məlum oldu...

"İzdihamlı mitinq" imitasiyası, hesablanmış taktika

Qənirə Şəmmədqızı: Tənqidlərə görə bu sənətdən gedirəm, daha efirə çıxmayacam

Ya rədd olub gedəcəklər, ya da... - Yıldırım

Trampdan yenə sərt sözlər: “Hillari Klinton ağlını itirib”

Politoloq: "Azərbaycanın bu günə qədər əldə etdiyi uğurların coğrafiyası genişdir"

"Türkiyə diz çökdü" deyənlərə Feyzioğludan gözəl cavab

Kürəkənləri Təranə Qumrala ad günündə bahalı hədiyyə verdi

Terrorçular atəşkəsi pozdu, türk əskəri Suriyada şəhid oldu

Bu müxalifət rəhbərləri efirlərdə özbaşınalıqlar törədiblər, insanları təhqir edərək, döyərək, onları alçaldıblar - Bəhruz Quliyev

Polşa BMT-nin İnsan Haqları Şurasına üzv seçilib

İranı 18.4 milyard dollara yola gətirmək cəhdi

Suriya hökuməti üç vilayətdə neft yataqları üzərində nəzarəti təmin edib

Ölkəmizdə aparılan islahatlar xalqımızın sosial rifahının yaxşılaşmasına xidmət edəcək

Rusiyanın “ən təhlükəli” hərbi gəmisi bəlli oldu

Bu ölkədə iğtişaşlar zamanı supermarket yandırılıb: 3 ölü

Çində fabrikdə yanğın: 4 ölü, 3 yaralı

"Bavariya"dan xal itkisi

"Barselona"dan böyükhesablı qələbə, "Real" uduzdu - VİDEO

Pompeo teraktla bağlı bəyanat verdi

"Barselona"dan böyükhesablı qələbə, "Real" uduzdu

“Yuventus” və “Napoli”dən növbəti qələbə - VİDEO

Bu ölkədə prezident və parlament seçkiləri keçirilir

"Brexit" yanvarın 31-dək təxirə salına bilər

Bu ölkədə 5,7 bal gücündə zəlzələ oldu

Pompeo terakt haqda bəyanat verdi

Cüdoçu qızlarımız Sloveniyada 6 medal qazanıblar

Berlində qatarda yanğın: xəsarət alan var - VİDEO

Vuçiç Putinlə görüşməyi planlaşdırır

Mərziyyə Məhərrəmova Avropa birinciliyindəki çıxışlarımıza start verdi

Bu ölkədə etiraz aksiyası zamanı 308 nəfər saxlanılıb

Makron Consonu "Brexit" üzrə mövqeyini dəqiqləşdirməyə çağırıb

Azərbaycan 9 ayda 501,5 milyon dollarlıq kənd təsərrüfatı məhsulları ixrac edib

BŞBPİ: Əli Kərimli izahatı alındıqdan sonra buraxılıb

Gələn il Azərbaycan manatının dollara məzənnəsi ilə bağlı PROQNOZ

Ayla Bəhramqızı: Bir dəfə istədim dəftərə 100 arzumu yazım, 3 dənədən artıq tapa bilmədim... - Debüt - FOTO

"Ciddi nəzarət olmasa, uşaqlar düzgün yolda addımlamaqda çətinlik çəkər" - Mənim balam - FOTO

Daşınmaz əmlak dövriyyəsini sivil formaya salacaq addım

Bütün Azərbaycanın haqqında danışdığı oğlan - Portret - FOTO

İmperatorun taxta çıxması ilə əlaqədar cinayətkarlar əfv olunacaq

Kuba prezidenti Azərbaycana səfər edəcək

Günün qoroskopu: tələsik, düşünülməmiş qərarlar qəbul etməyin

Putin və Merkel arasında telefon danışığı olub

Moskva Bakıya nüvə elmi və texnologiyaları mərkəzinin yaradılmasını təklif edib

Azərbaycan Mətbuat Şurası mitinqdə jurnalistlərin prosesi işıqlandırmalarının monitorinqini aparıb

İnək kişini ölümcül vurdu - Gəncədə

Merkel Putinlə 4 məsələni müzakirə etdi

Dünyadakı yanlış sistem çat verir - Ərdoğan

ABŞ-ın Suriyada olmasının məqsədi bilinmir - Zaxarova

"Qəbələ" "Qarabağ"ı dayandırdı, "Sabah" növbəti xalı qazandı - YENİLƏNİB

Ərdoğan: Terrorçuluğa qarşı səmimi mübarizə aparan hər kəs Türkiyəni dəstəkləməlidir

"Araz və Elvin bəxtsiz futbolçulardır" - Qurban Qurbanov

"Keşlə" qalib gəlir, Qəbələ" "Qarabağ"ı dayandırdı - YENİLƏNİR

Baxşiyev "Qarabağ"dan necə xal almalarından danışdı

Millimizin üzvü üçün 90 dəqiqə və sarı vərəqə

Şamaxıda 3 otaqlı ev yanıb

Böyük Yeddilərin növbəti sammiti Trampın mülkündə keçiriləcək

Livanda on minlərlə insan küçələrə çıxıb

Sibirdə mədəndə bənd çöküb: 15 ölü

Siyavuş Novruzov: Radikal müxalifət bir daha biabırçı uğursuzluğa düçar oldu