AZ Ru En
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz

DÜNYA VƏ AXİRƏT: METAFİZİK DÜŞÜNCƏLƏR

 

  16

(Əvvəli ötən sayımızda)

 

Bir kimsə dünyaya gəlməmişdən əvvəlki əzəli (ölçüsüz zamanı) və içində olmayacağı gələcəkdəki (qiyamətə qədərki) illərin fərqini, yəni əzəl ilə  əbədi arasındakı mikro zamanı (öz ömrünü) hesablasa, dünyanın bir səfər yolu-birinci mənzilin beşik, son evinin məzar və bunların  arasında neçə mehmanxana olduğunu anlayar. Çox vaxt o, daim dünyada  qalacaqmış kimi qəmsiz, düşünmədən, əlli il sonra belə  özünə lazım olmayacaq şeylər haqqında fikirləşir. Halbuki, bəlkə də, bir saatdan sonra torpaq altında olacaq.

Haşiyə: Həz.Əli Kufə məzarlığında olarkən buyurdu: “Ey torpağa döşənmiş, qaranlıq qəbirlərin sakinləri, qürbətə düşmüş, kimsəsizliyə qovuşmuş, qorxunc və tənha yerlərə sığınmış şəxslər! Siz bizdən əvvəl yaşadınız və getdiniz; biz isə sizin dalınıza düşdük, sizə yetişmək istəyirik. Qoyub getdiyiniz evlərdə oturanlar var, mallarınızı bölüşdürdülər. Bu, bizim sizə verdiyimiz xəbər, sizdən nə xəbər?”

Dünyaya bağlanıb ondan aldıqları ləzzətlərlə axirətdə peşiman olanlar  yaxşı yeməklərlə şərab içib mədəsini pozan, səhərisi mədəsində, başında, qəlbində yaranan diskomfortdan əziyyət çəkən və “dünənki ləzzətlər keçdi, indi ağrısını çəkirəm” deyənlər kimidir. Dünənki ləzzətlərin bu gün ağrısı çox olduğu kimi, dünya ləzzətlərinin çoxluğu, ifratı da, sonda bir o qədər ağrılı olar. Bunun belə  olması daha çox can verərkən  baş verir. Çünki çoxlu var-dövlət, bağ-bostan, qulluqçu və nələr-nələr sahibləri ölərkən ayrıldıqlarından hiss etdikləri ağrı, mal-mülki az olanınkından da çox olar. Bu ağrı heç ölümlə də yekunlaşmır. O, ölməyən ruhla davam edir. Həz.İsa buyurub: “Dünyaya aludə olanlar dəniz suyu içənə bənzəyir. Nə qədər çox içərsə, daha çox susayar, içə-içə nəhayət, ölər. Lakin susuzluğunun hərarəti azalmaz”.

 

Dünya hikmət yurdudur

 

“Ey dünyanı  pisləyən, sonra da onun aldanışlarına qapılan, baş tutmayacaq işlərinə aldanan, sonra yenə də onu qınamağa başlayan: Dünyaya aldanan sən deyilmisən ki, indi onu yamanlayırsan? Dünyada günah işləyən sənsən, yoxsa odur? Dünya nə vaxt  sənin yolunu azdırdı, nə vaxt səni aldatdı? Bədənləri çürüyüb dağılmış ata-babalarınlamı aldatdı səni, yoxsa torpaq altında yatan analarının məzarıylamı tovlatdı səni?..

Gücünlə, qüvvətinlə onları ölümün əlindən ala bilmədin. Getdilər. Dünya onların halıyla örnək göstərdi sənə, məzarlarıyla məzarını xatırlatdı sənə. Doğrudan da dünya onun sözünü həqiqət bilənə həqiqət yurdudur, anlayana səlamət yurdu. Dünya Allah dostlarının səcdə etdiyi, Allah vəhyinin endiyi, Allah dostlarının ruzi qazandığı yerdi. Orada rəhmət qazanarlar, cənnət əldə edərlər. Onu qınayanlar sabah peşiman olanlardır...” (həz.Əli)

Göründüyü kimi nə dünya, nə də dünyadakı şeylərin hamısı pisdir. Əslində dünyada elə dəyərlər var ki, onlar heç dünyadan deyil. Məsələn, elm və əməl dünyadan olsa da, fəqət dünyadan sayılmazlar. Çünki bunlar insanla birlikdə  qəbir evinə, axirətə gedirlər: “İnsan ölərkən onu üç şey müşayət edir: qohum-əqrəba və dostları, malı-dövləti, elm və əməli. Dəfndən sonra mal-dövlət, qohum-əqrəba geri dönərlər. Elm və əməl isə sahibiylə (ölənlə) birlikdə qəbrə gedib ona şahidlik edərlər” (həz.Məhəmməd).

Xeyirli elm və saleh əməl  ölmüş sahibini “diri” edib, onu həm Xaliq yanında, həm də xalqın yaddaşında izzətli edər. Bu zaman elm və əməliylə halal çalışıb yaşayan ölənlərin qoyub getdiklərindən dirilər istifadə  etdiyi  kimi, ölən şəxs də axirətdə həmin işlərə görə mükafatını alar.

Dünyada hər şey pis olsaydı, insan vətən, din uğrunda cihad, həcc, namaz, ədalət, kəbin, dostluq və s. kimi şeylərdə mükəlləf sayılmazdı. Dünyada pis olanlar Allah kəlamlarının ziddinə olan söz və əməllərdir: “Sizi Bizə yaxınlaşdıran nə var-dövlətiniz, nə də oğul-uşağınızdır” (Səba 37);

“Mal-dövlət, oğul-uşaq bu dünyanın bəzəyidir. Əbədi qalan isə Rəbbin yanındakı əməllərdir” (Kəhf 46).

 

İnsanlar dünyanın

övladlarıdır. İnsan anasını

sevərsə qınanmaz

 

“İnsanların bəzisi: “Ey Rəbbimiz, bizə nə verəcəksənsə elə bu dünyada ver!” - deyirlər. Belə şəxslərin axirətdə heç bir payı yoxdur. Digərləri isə: “Ey Rəbbimiz, bizə bu dünyada da, axirətdə də gözəl nemətlər ver, bizi cəhənnəm əzabından qoru!” - deyirlər. Belə şəxsləri (qazandıqları) əməllərinə görə (axirətdə) mükafat gözləyir...” (Bəqara 200-202) .

Ayələrdən göründüyü kimi, Rəbbimiz nə sırf dünyaya aludəçiliyi, nə də tərkidünyalığı təqdir edir. İslam hər sahədə olduğu kimi burada da orta yolu - hidayəti (doğru yolu) bəyənir. Dünya və axirətə zamana görə qiymət verən Peyğəmbər (ə) isə buyurub: “Dünyaya dünyada qalacağınız müddətə görə, axirətə də axirətdə olacağınız müddətə görə qiymət verin”. İradəmizdən asılı olmayaraq dünyaya gəliş-gedişimiz maksimum 90-100 ildirsə, axirətdə qalacağımız müddət isə əbədidir. 90-100 il ilə əbədi zamanı müqaisə edib, dünya və axirətə qiymət verməliyik. Və bilməliyik ki, dünya səhnəsinə bir imtahan, sınaq üçün gətirilmişik. Burada əldə etdiklərimiz orada əlimizdən alınar və hamısının da hesabı sorular.

Dünya əkin yeri olduğu üçün biz burada yaşamağa, çalışmağa, ruzi axtarmağa, nəsil artırmağa və s. işləri görməyə məhkumuq. Biz dünya adlanan bu səhnəyə öz istəyimizlə yox, Rəbbin iradəsi ilə gəlmişik. Gəlmişiksə, deməli dünya və onun nemətlırini də sevməliyik . “Çalışmaq ibadətdəndir” (burada ibadət geniş mənadadır) Peyğəmbər (ə) kəlamının hikmətinə görə, insan sanki hər an öləcəkmiş kimi axirəti üçün, sanki heç ölməyəcəkmiş kimi dünyası üçün çalışmalıdır.

Həqiqi möminin bütün davranışı  xeyirlidir. O, hər hansı müsübətə məruz qalsa, səbir edər; bu onun üçün xeyirli olar. Hər hansı nemətə yetişsə, şükür edər; bu da onun üçün xeyirli olar. Çünki hədəfi axirətdir, lakin dünyasını - kiçik cənnətini də unutmaz. Onda nə ifrat dünya sevgisi, nə də axirət əndişəsi var: Cənnət sevdasına tutulmadığı kimi, cəhənnəm qorxusuyla da tərkidünya olmaz. O, söz və əməllərində yalnız və yalnız bir şey istər: Rəbbin rizasını. Belə xoşbəxtlər sinələrində iki aləmi daşıyanlardır: Dünya və Axirəti. Məncə unudulmaz İ.Nəsimi: “Məndə sığar iki cahan, Mən bu cahana sığmazam...” məhşur kəlamını deyərkən buna işarə etmişdi.

 

Vaqif Cəliloğlu

Tex. elmləri üzrə

fəlsəfə doktoru

Xəbər Lenti

"Çelsi" ilə oyundan əvvəl bara gediblər - "Bavariya"lılar haqda iddia

"Bilə-bilə Aynurun üstünə getdim" - Nazilə Səfərli

Duası qəbul olunmayan şəxs Müqəddəs Məryəmin rəsmini daşa basdı - FOTO

Aydın Mirzəzadə: "Azərbaycan və Türkiyə eyni ab-hava ilə nəfəs alırlar"

“Türkiyə bu terror dövlətini darmadağın etdi”

İdlibdə gərginlik yeni səviyyədə: geosiyasi ixtilaflar geniş miqyas alır

Kişilərə evlilik təklif edən 8 məşhur

Koronavirusdan ölənlərin yaşı - STATİSTİKA

Azərbaycan və Türkiyə ticarət dövriyyəsini 15 milyard dollaradək artırmağa qadirdir

Rumıniyanın "Cənub Qaz Dəhlizi"nə qoşulma imkanları müzakirə edilib - FOTO

İranın vitse-prezidenti koronavirusa yoluxdu

Çoxölçülü strateji tərəfdaşlıq: İlham Əliyevin Avropada növbəti uğuru

Qvardioladan rekord göstərici

Konstitusiya Məhkəməsi seçki protokolları ilə bağlı məlumat yaydı

Xocalı soyqırımına həsr olunmuş "Vicdanın hökmü" tamaşası nümayiş etdirildi

Vüsalə adını qumarda hallandıranları polisə verdi

SON DƏQİQƏ: Roma Papasının da halı pisləşdi - Koronavirusa görə...

Gənc Tamaşaçılar Teatrında Xocalı faciəsi yad edildi - FOTO

"Muğam oxuyan qızları imkanlı daydaylarla min oyundan çıxarkən gördüm" - FOTO

"Barselona"nın baş məşqçisi "Real"ın oyununda

Əlində silahla selfi çəkən dayə uşağı yaraladı

Qars-İğdır-Naxçıvan dəmir yolu layihəsi Naxçıvanın ixrac imkanlarını artıracaq

Vüqar Rəhimzadə: "Azərbaycan ilə Türkiyə arasında strateji tərəfdaşlıq və qardaşlıq münasibətləri yüksələn xətlə inkişaf edir"

Valideynsiz uşaqların övladlığa götürülməsi qaydası təsdiqləndi - FƏRMAN

Xaker Qvardiolanın özəl məlumatlarını ələ keçirdi

Azərbaycan və Türkiyə arasında qarşılıqlı əməkdaşlıq əlaqələrimizin yeni mərhələyə qədəm qoymasına təkan verəcək - Sona Əliyeva

Xocalıda 613 nəfər deyil, ən azı 2613 nəfər qətlə yetirilib - Yunus Oğuzdan ŞOK açıqlama

“Qəbul edə bilmirəm ki, qızım bizimlə yaşamır” - Dilarə

Türkiyə, İsveçrə və Uels Bakıda bu stadionları seçdi

Cənubi Amerika superkubokunun qalibi bilindi

Ana 2 yaşlı qızını altını islatdığına görə boğub öldürdü - FOTO

Prezident İlham Əliyev Artur Rasi-zadəyə 1-ci dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordenini təqdim edib

Putindən oxşarı ilə bağlı açıqlama

Müdafiə naziri Anjey Kaspşiklə görüşüb

Aynişanla Kənanın bal ayından yeni FOTOları

Bakıda “İslam ölkələri könüllülərinin beynəlxalq forumu” keçirilib - FOTO

İçərişəhərin UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsinin 20 illiyi qeyd olunacaq

Məşhur futbolçunun koronavirusa yoluxduğu iddia olunur

Öcalanın qaldığı həbsxananın yerləşdiyi İmralı adasında meşə yanğını başlayıb

Prezident İlham Əliyev 3 generalı istefaya göndərdi

"8 saatlıq iş rejiminə riayət etmək elə sahibkarın öz xeyrinədir” - Yeni təklif hökumətə təqdim olunacaq - VİDEO

Prezident İlham Əliyev bu generalları “Rəşadət” ordeni ilə təltif edib

Prezident İlham Əliyev bu generalları “Rəşadət” ordeni ilə təltif edilib

"Qarabağ"ın futbolçusu ən yaxşı oldu

Premyer Liqamızda turun rəmzi heyəti - "Keşlə"dən 7 futbolçu

Tanınmış aparıcı atasının ölümündən danışıb göz yaşına boğuldu - VİDEO

Rabitəbankdan ən sərfəli bayram krediti!

Xalq artisti 3 milyona satışa çıxardığı LÜKS VİLLASI barədə: Lotereya oynayıb... - VİDEO - FOTO

İranda koronavirusdan ölənlərin sayı 26-ya yüksəlib

“Açıq hökumətin təşviqinə dair 2020-2022-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planı” təsdiqləndi

Bərham Saleh Prezident İlham Əliyevi təbrik edib

Federasiya prezidenti rüşvətə görə həbs olundu

Ana 26 gün sonra görə bildiyi oğlunu şüşənin arxasından öpdü - Çindən təsirli kadrlar - VİDEO

Koronavirusa yoluxduğunu məlumat verənə pul mükafatı veriləcək

Klub prezidentindən maraqlı açıqlama: “Futbolçularım sekslə çox məşğul olur”

Xaricilər Samirəni “Eurovision”a “göndərir” - İTV şərh vermir - FOTO

Türk Hava Yolları Naxçıvana uçuşları müvəqqəti dayandırdı

Bakıda İƏT-in Gənclər və İdman Nazirlərinin daimi Şurasının iclası keçirilib

"Məğlubiyyət bizi əsəbiləşdirir" - Zidan

“Onların RLS-i” artıq bitdi - FOTO

"Bu, hələ birinci hissədir" - Qvardiola

"Məşqdə çalışdıqlarımızın əksini edirik" - Mauritsio Sarri

İran parlamentinin komitə sədri koronavirusa yoluxdu

23 cinayətin üstü açıldı

ÇL-də həftənin ən yaxşı futbolçusu kim olacaq?

Transseksualdan məşhur idmançıya ağır ittiham

İsveçdə daha bir nəfər koronavirusa yoluxub

Prezident İlham Əliyev Böyük Britaniya Baş Nazirinin Azərbaycan üzrə ticarət elçisinin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edib - FOTO

Azərbaycan Premyer Liqasında 20-ci turun oyun cədvəli

Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva Dilarə Bəhmənovaya dəstək oldu

Avropa Liqası: Hansı oyun. hansı kanalda? - TV AFİŞA

Türkiyəli səfir Ərdoğanın Azərbaycana səfərindən danışdı

Suriyada terrorçuluqda ittiham olunan 11 azərbaycanlının məhkəməsi başlayır

Sabah “Cənub Qaz Dəhlizi” Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin VI iclası keçiriləcək

Koronavirus təhlükəsi ilə əlaqədar Ümrə ziyarəti dayandırılıb

Ukraynada yeniyetmə sərnişinlərlə dolu avtobusu qaçırtdı

Ticarət mərkəzində qorxulu anlar - Koronaviruslu kişi anidən yerə yıxıldı - VİDEO - FOTO

Avropa Liqasında 1/8 finalçılar müəyyənləşir

Heydər Əliyev Fondu Dilarə Bəhmənovanın müalicəsi ilə bağlı xərcləri öz üzərinə götürüb

ABŞ Konqresi Xocalı faciəsinin 28-ci ildönümünü yad edib - FOTO

Çempionlar Liqasının oyunları təxirə salındı - Koronavirusa görə

Koronavirus daha iki ölkədə qeydə alındı

Xalq artisti arxiv FOTOsunu paylaşdı - "Şər böhtan atan, ayağının altını qazan bir cəmiyyət olduq..."

Pivə zavodunda atışma - İşdən çıxarılan kişi 5 nəfəri öldürdü - FOTO

"Koronavirusla bağlı yayılan qorxulu məlumatlar daha öldürücü təsirə malikdir, nəinki bu xəstəlik" - VİDEO

Qarsda logistika mərkəzi nə vaxt açılacaq?

Elnarə efirdə ona göndərilən hədiyyəni RƏDD ETDİ: Əgər məni sevirsənsə... - FOTO

Cəbhədən YENİ XƏBƏR: mövqelərimiz pulemyot və snayperlərdən atəşə tutuldu

"Bayern"də Levandovski şoku

Maas İranı dərhal BHFP-nin tam icrasına qayıtmağa çağırıb

Daha iki ölkədə koronavirusa yoluxma halı qeydə alınıb

Daha iki ölkədə yeni növ koronavirusa ilk yoluxma halı qeydə alınıb

Cənubi Koreyada yeni növ koronavirusa yoluxanların sayı 1595 nəfərə çatıb

Alternativ enerji sahəsində sərgilər və konfranslar investorları stimullaşdıracaq - "Iteca Caspian"ın rəhbəri bu sahəyə artan maraq haqqında

Türkiyədə 4,1 bal gücündə zəlzələ olub

Türkiyə ordusu 114 Suriya hərbçisini zərərsizləşdirib

Bakı Konqres Mərkəzində “Könlüm Xocalı” - FOTO

Strasburqda Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsi yad edilib - FOTO

Gəncədə top mərmisi tapılıb - FOTO

Türkiyə və Rusiya Ankarada İdlibi müzakirə ediblər

Beynəlxalq Muğam Mərkəzində "Unutmadıq! - FOTO

Göyçayda birmərtəbəli ev yanıb

Daha bir ölkədə yeni növ koronavirusa ilk yoluxma halı qeydə alınıb

Tramp: Miluokidə baş verən atışmada 5 nəfər ölüb

Suriyada 2 Türkiyə həbçisi həlak olub

Narkoloji xəstələrin dövlət hesabına müalicə qaydaları müəyyənləşdi

Çindən kənarda koronavirusa yoluxanların sayı 2918 nəfərə çatıb

Çində yeni növ koronavirusdan ölənlərin sayı 2744 nəfərə çatıb

Səudiyyə Ərəbistanı zəvvarların ölkəyə girişini dayandırır

"Brent" markalı neftin qiyməti 52 dollardan aşağı düşüb - YENİLƏNİB

Səfir: Danimarka şirkətləri dayanıqlı enerji sahəsində təcrübəsini Azərbaycanla bölüşə bilərlər

"Real" "Mançester Siti"yə, "Yuventus" "Lion"a uduzdu

Günün qoroskopu: gözləntilərinizin tam tərsinə olaraq xarici şərtlər əlverişli deyil

Bu ölkədə də yeni növ koronavirusa ilk yoluxma halı qeydə alındı

Moskvada Xocalı faciəsinin ildönümü qeyd olunub - FOTO

Polis 5 milyon tibbi maska ələ keçirdi - Əhaliyə baha satmaq niyyətində olublar

İnternat məktəblərində qanuna uyğun psixoloji yardım həyata keçiriləcək

"Qarşıdakı iki həftə yeni koronavirusla mübarizədə həlledici olacaq"

Qazaxıstan martın 1-dən İrana aviareysləri dayandırır

Xocalı soyqırımı ilə əlaqədar Efiopiyanın Milli Liderlik İnstitutunda açıq mühazirə keçirilib - FOTO

Gürcüstanda yeni növ koronavirusa ilk yoluxma halı qeydə alınıb

3D rəsmləri ilə diqqət çəkən bacarıqlı gənc - REPORTAJ - VİDEO - FOTO

Rumıniyada İtaliyadan gələn rumınların karantinə yerləşdirilməsinə etirazlar keçirilib

İngiltərədə başla oyunu qadağan etdilər

İranda 39 nəfər yeni növ koronavirusdan sağalıb

Koronavirus Gürcüstanda turizm gəlirlərinin azalmasına səbəb olub

Azərbaycan və Avropa İttifaqı arasında yeni saziş üzrə danışıqlar aparılır

Gürcüstanda koronavirusun yayılması riski artıb

Soloturn şəhərində fəaliyyət göstərən "Qarabağ" Azərbaycan həftəsonu məktəbində Xocalı faciəsinə dair kvest keçirilib

"Real" Mbappedən imtina edir, onu almaq üçün

Yunan adalarında fövqəladə vəziyyət

Hüsnü Mübarəkin vəfatı ilə əlaqədar Misirdə üçgünlük matəm elan edilib

İstiliklə bağlı payız-qış mövsümünə hazırlıq işlərinin aparılması qaydası təsdiqləndi

İtaliyada koronavirus təşvişi - Əsgərlər yolları kəsdi - FOTO

Bəzi təşkilatlar blanklarında gerbdən istifadə edə bilməyəcək

Koronavirusla doğulmuş körpə 17 günə dərmansız sağaldı

“Fitch Ratings” İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun reytinqini təsdiq edib

Çin milyarderlərin sayına görə ABŞ-ı qabaqladı

Mərkəzi Bank 100 milyon manat cəlb edib

Rusiyalı alimlər koronavirusa qarşı peyvəndin beş prototipini hazırlayır

TRACECA bu il üçün planlar və yeni həllərin tətbiqi barədə

Dərsliklərin hazırlanması qaydası müəyyənləşdi - 100 ballıq şkala olacaq

9 il əvvəl qətl törədən şəxs saxlanıldı

Türkiyə vətəndaşlarını bu ölkələrə səfər etməməyə çağırdı

14 ölkədən Suriyaya atəşkəs çağırışı

ABŞ Türkiyəyə “Patriot” verəcəkmi? - Ərdoğan nöqtə qoydu

Şarapova karyerasını başa vurdu

"Bavariya"dan 120 illik yubiley üçün xüsusi forma - FOTOlar

"Mançester Siti" məhkəməyə müraciət etdi

Bəhruz Quliyev: "Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri keyfiyyətcə yeni müstəviyə keçməkdədir"

İranın 243 kəndi ilə əlaqə kəsilib

"Çelsi"dən antirekord

Şagird riyaziyyat müəllimini bıçaqladı - FOTO

Baş Prokurorluq və DİN-dən Masallıdakı qətllə bağlı AÇIQLAMA

Ramiz Həsənov: "Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən həqiqi marağın olmaması münaqişənin həlli prosesinə mane olur" - FOTO

Baş Prokurorluq və DİN-dən Masallıdakı dəhşətli qətllə bağlı AÇIQLAMA

Polşada mövsümi qripdən 28 nəfər ölüb

Koronavirusdan ilk fransalı öldü