AZ Ru En
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz

DÜNYA VƏ AXİRƏT: METAFİZİK DÜŞÜNCƏLƏR

 

  8

(Əvvəli ötən sayımızda)

 

Bir kimsə dünyaya gəlməmişdən əvvəlki əzəli (ölçüsüz zamanı) və içində olmayacağı gələcəkdəki (qiyamətə qədərki) illərin fərqini, yəni əzəl ilə  əbədi arasındakı mikro zamanı (öz ömrünü) hesablasa, dünyanın bir səfər yolu-birinci mənzilin beşik, son evinin məzar və bunların  arasında neçə mehmanxana olduğunu anlayar. Çox vaxt o, daim dünyada  qalacaqmış kimi qəmsiz, düşünmədən, əlli il sonra belə  özünə lazım olmayacaq şeylər haqqında fikirləşir. Halbuki, bəlkə də, bir saatdan sonra torpaq altında olacaq.

Haşiyə: Həz.Əli Kufə məzarlığında olarkən buyurdu: “Ey torpağa döşənmiş, qaranlıq qəbirlərin sakinləri, qürbətə düşmüş, kimsəsizliyə qovuşmuş, qorxunc və tənha yerlərə sığınmış şəxslər! Siz bizdən əvvəl yaşadınız və getdiniz; biz isə sizin dalınıza düşdük, sizə yetişmək istəyirik. Qoyub getdiyiniz evlərdə oturanlar var, mallarınızı bölüşdürdülər. Bu, bizim sizə verdiyimiz xəbər, sizdən nə xəbər?”

Dünyaya bağlanıb ondan aldıqları ləzzətlərlə axirətdə peşiman olanlar  yaxşı yeməklərlə şərab içib mədəsini pozan, səhərisi mədəsində, başında, qəlbində yaranan diskomfortdan əziyyət çəkən və “dünənki ləzzətlər keçdi, indi ağrısını çəkirəm” deyənlər kimidir. Dünənki ləzzətlərin bu gün ağrısı çox olduğu kimi, dünya ləzzətlərinin çoxluğu, ifratı da, sonda bir o qədər ağrılı olar. Bunun belə  olması daha çox can verərkən  baş verir. Çünki çoxlu var-dövlət, bağ-bostan, qulluqçu və nələr-nələr sahibləri ölərkən ayrıldıqlarından hiss etdikləri ağrı, mal-mülki az olanınkından da çox olar. Bu ağrı heç ölümlə də yekunlaşmır. O, ölməyən ruhla davam edir. Həz.İsa buyurub: “Dünyaya aludə olanlar dəniz suyu içənə bənzəyir. Nə qədər çox içərsə, daha çox susayar, içə-içə nəhayət, ölər. Lakin susuzluğunun hərarəti azalmaz”.

 

Dünya hikmət yurdudur

 

“Ey dünyanı  pisləyən, sonra da onun aldanışlarına qapılan, baş tutmayacaq işlərinə aldanan, sonra yenə də onu qınamağa başlayan: Dünyaya aldanan sən deyilmisən ki, indi onu yamanlayırsan? Dünyada günah işləyən sənsən, yoxsa odur? Dünya nə vaxt  sənin yolunu azdırdı, nə vaxt səni aldatdı? Bədənləri çürüyüb dağılmış ata-babalarınlamı aldatdı səni, yoxsa torpaq altında yatan analarının məzarıylamı tovlatdı səni?..

Gücünlə, qüvvətinlə onları ölümün əlindən ala bilmədin. Getdilər. Dünya onların halıyla örnək göstərdi sənə, məzarlarıyla məzarını xatırlatdı sənə. Doğrudan da dünya onun sözünü həqiqət bilənə həqiqət yurdudur, anlayana səlamət yurdu. Dünya Allah dostlarının səcdə etdiyi, Allah vəhyinin endiyi, Allah dostlarının ruzi qazandığı yerdi. Orada rəhmət qazanarlar, cənnət əldə edərlər. Onu qınayanlar sabah peşiman olanlardır...” (həz.Əli)

Göründüyü kimi nə dünya, nə də dünyadakı şeylərin hamısı pisdir. Əslində dünyada elə dəyərlər var ki, onlar heç dünyadan deyil. Məsələn, elm və əməl dünyadan olsa da, fəqət dünyadan sayılmazlar. Çünki bunlar insanla birlikdə  qəbir evinə, axirətə gedirlər: “İnsan ölərkən onu üç şey müşayət edir: qohum-əqrəba və dostları, malı-dövləti, elm və əməli. Dəfndən sonra mal-dövlət, qohum-əqrəba geri dönərlər. Elm və əməl isə sahibiylə (ölənlə) birlikdə qəbrə gedib ona şahidlik edərlər” (həz.Məhəmməd).

Xeyirli elm və saleh əməl  ölmüş sahibini “diri” edib, onu həm Xaliq yanında, həm də xalqın yaddaşında izzətli edər. Bu zaman elm və əməliylə halal çalışıb yaşayan ölənlərin qoyub getdiklərindən dirilər istifadə  etdiyi  kimi, ölən şəxs də axirətdə həmin işlərə görə mükafatını alar.

Dünyada hər şey pis olsaydı, insan vətən, din uğrunda cihad, həcc, namaz, ədalət, kəbin, dostluq və s. kimi şeylərdə mükəlləf sayılmazdı. Dünyada pis olanlar Allah kəlamlarının ziddinə olan söz və əməllərdir: “Sizi Bizə yaxınlaşdıran nə var-dövlətiniz, nə də oğul-uşağınızdır” (Səba 37);

“Mal-dövlət, oğul-uşaq bu dünyanın bəzəyidir. Əbədi qalan isə Rəbbin yanındakı əməllərdir” (Kəhf 46).

 

İnsanlar dünyanın

övladlarıdır. İnsan anasını

sevərsə qınanmaz

 

“İnsanların bəzisi: “Ey Rəbbimiz, bizə nə verəcəksənsə elə bu dünyada ver!” - deyirlər. Belə şəxslərin axirətdə heç bir payı yoxdur. Digərləri isə: “Ey Rəbbimiz, bizə bu dünyada da, axirətdə də gözəl nemətlər ver, bizi cəhənnəm əzabından qoru!” - deyirlər. Belə şəxsləri (qazandıqları) əməllərinə görə (axirətdə) mükafat gözləyir...” (Bəqara 200-202) .

Ayələrdən göründüyü kimi, Rəbbimiz nə sırf dünyaya aludəçiliyi, nə də tərkidünyalığı təqdir edir. İslam hər sahədə olduğu kimi burada da orta yolu - hidayəti (doğru yolu) bəyənir. Dünya və axirətə zamana görə qiymət verən Peyğəmbər (ə) isə buyurub: “Dünyaya dünyada qalacağınız müddətə görə, axirətə də axirətdə olacağınız müddətə görə qiymət verin”. İradəmizdən asılı olmayaraq dünyaya gəliş-gedişimiz maksimum 90-100 ildirsə, axirətdə qalacağımız müddət isə əbədidir. 90-100 il ilə əbədi zamanı müqaisə edib, dünya və axirətə qiymət verməliyik. Və bilməliyik ki, dünya səhnəsinə bir imtahan, sınaq üçün gətirilmişik. Burada əldə etdiklərimiz orada əlimizdən alınar və hamısının da hesabı sorular.

Dünya əkin yeri olduğu üçün biz burada yaşamağa, çalışmağa, ruzi axtarmağa, nəsil artırmağa və s. işləri görməyə məhkumuq. Biz dünya adlanan bu səhnəyə öz istəyimizlə yox, Rəbbin iradəsi ilə gəlmişik. Gəlmişiksə, deməli dünya və onun nemətlırini də sevməliyik . “Çalışmaq ibadətdəndir” (burada ibadət geniş mənadadır) Peyğəmbər (ə) kəlamının hikmətinə görə, insan sanki hər an öləcəkmiş kimi axirəti üçün, sanki heç ölməyəcəkmiş kimi dünyası üçün çalışmalıdır.

Həqiqi möminin bütün davranışı  xeyirlidir. O, hər hansı müsübətə məruz qalsa, səbir edər; bu onun üçün xeyirli olar. Hər hansı nemətə yetişsə, şükür edər; bu da onun üçün xeyirli olar. Çünki hədəfi axirətdir, lakin dünyasını - kiçik cənnətini də unutmaz. Onda nə ifrat dünya sevgisi, nə də axirət əndişəsi var: Cənnət sevdasına tutulmadığı kimi, cəhənnəm qorxusuyla da tərkidünya olmaz. O, söz və əməllərində yalnız və yalnız bir şey istər: Rəbbin rizasını. Belə xoşbəxtlər sinələrində iki aləmi daşıyanlardır: Dünya və Axirəti. Məncə unudulmaz İ.Nəsimi: “Məndə sığar iki cahan, Mən bu cahana sığmazam...” məhşur kəlamını deyərkən buna işarə etmişdi.

 

Vaqif Cəliloğlu

Tex. elmləri üzrə

fəlsəfə doktoru

Xəbər Lenti

Elməddin oğlu ilə - FOTO

“Kitab kimi qadınlar hərf tanımayan kişilərin...”

Metronun qarşısında ATIŞMA - Moskvada

Nigar və Oksanadan maraqlı hind rəqsi - VİDEO

İzzət 28 il əvvəl - VİDEO

Qısqanc ər arvadını bıçaqladı - Ağcabədidə QANLI CİNAYƏT

Dünya çempionatında Azərbaycan gimnastlarının NƏTİCƏLƏRİ - FOTO

Əli Kərimlidən "müxalifətçi"lik öyrənənlərin acı taleyi - "Politşou" təqdim edir - VİDEOLAYİHƏ

Damla fotoşopla başqa biri oldu - FOTO

“Beşinci element” bitib?

Brilliant Dadaşovanın ad günündə nələr baş verdi? - VİDEO - FOTO

Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğunda “Açıq Qapı Günləri” təşkil olunacaq

Bakıda ər keçmiş arvadının üzərinə benzin töküb yandırdı

Teleaparıcının toyunda erotik qalmaqal: Bəyin valideynləri toyu tərk etdi - VİDEO - FOTO

37 yaşlı İbrahimoviçdən het-trik - VİDEO

"Arsenal" üstünlüyü qoruya bilmədi - VİDEO - FOTO

Taksi sürücüsü qadın sərnişini vəhşicəsinə döydü - VİDEO

Şumaxer xəstəxanadan evə buraxıldı

Xalasının ərini yumruqla öldürən “Kürd Vüqar” həbsdə saxlanıldı

"Ter Şteqen o sözləri üzümə deməli idi" - Manuel Noyer

Prezident İlham Əliyev Türkiyənin Vitse-prezidentinin başçılıq etdiyini nümayəndə heyətini qəbul edib - FOTO

“Qarabağ”dan iki rekord

Qadın sevgilisi ilə birləşib ərini öldürdü, cəsədini yandırdı, 13 il maaşını "yedi" - FOTO

Körpənin ağzına silah salıb VİDEOya çəkən kişi həbs olundu

Əvvəlcə onun başına yaylıq bağladı, sonra üzünə tüpürdü - Həsənağa Turabovla bağlı maraqlı fakt

Rusiyada yanğında prokurorla ailə üzvləri öldü - VİDEO - FOTO

Bakıda bədii gimnastika üzrə 37-ci dünya çempionatına start verilib - FOTO

Bakıda Azərbaycan-Türkiyə iqtisadi əməkdaşlığı üzrə Birgə Hökumətlərarası Komissiyanın iclası keçirilir

Bəyi əmisi oğlu toyda belə öldürdü - ANBAAN VİDEO

Adını verdiyi nəvəsi babasını öldürdü - Qonşular evə girəndə ŞOKA DÜŞDÜLƏR - FOTO

"Qarabağ" "Neftçi"ni bu qollarla məğlub etdi - VİDEO - FOTO

Ukraynada kütləvi zəhərlənmə

“Onlarla səhərədək danışa bilərəm” - Afaq Aslandan açıq-saçıq FOTOSESSİYA

Çempionlar Liqasında 8 oyuna hakim təyinatları açıqlandı

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevaya məktub - Rafiq Əliyev: "Öz ölkəsinin, öz dövlətinin dəstəyini görən insanın hissləri ilə heç nə müqayisə oluna bilməz"

Əli Əhmədov: "Dövlətimiz gənc nəslin layiqli təhsil alması naminə geniş imkanlar yaradıb"

Azərbaycanın “Avroviziya-2020” mahnı müsabiqəsində iştirakı rəsmən təsdiqləndı

"Formula 1"in növbəti yarışı təxirə düşə bilər - SƏBƏB

Məşhur kişi müğənni transseksualla CİNSİ ƏLAQƏDƏ OLDU - ŞOK İDDİA - VİDEO - FOTO

MƏŞHURLARIN bu gün birinci sinifə gedən UŞAQLARI - Görün kimlər var - FOTO

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Binəqədi rayonundakı 300 nömrəli məktəbin yeni tədris kompleksinin açılışında iştirak ediblər

Bu gün birinci sinifə gedən MƏŞHURLARIN UŞAQLARI - Görün kimlər var - FOTO

"Bakıda bizim üçün çətin olacaq" - Xulen Lopeteqi

Azərbaycan Cenevrədə beynəlxalq tədbirdə təmsil olunacaq

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Binəqədi rayonundakı 300 nömrəli məktəbin yeni tədris kompleksinin açılışında iştirak ediblər

"Qrupda ilk oyun çox önəmlidi" - "Sevilya"nın futbolçusu

Beş ildir bu anı gözləyirdilər - Azərbaycanlı şairə ana oldu - FOTO

“Hacı Nuran hər hansı bir yerə transfer olunmayıb”

"Nissan"ın başçısı istefa verdi

“Traktor” səfərdən 1 xalla döndü

“Sabah”da baş məşqçi dəyişikliyi - RƏSMİ

Cazibədar modeldən İNTİM HƏYATI ilə bağlı gözlənilməz ETİRAF - FOTO

Mitinq "xəstəliyi"nə əlac varmı?

Eltun Turabov 90 dəqiqə oynadı, komandası "Kukesi"ni məğlub etdi

Kolumbiyada təyyarə qəzaya uğrayıb, 7 ölü

Rusiyada avtobus qəzası: yaralananlar var

Bu gün Azərbaycanda TV və radio işləməyəcək

"Şalke"dən darmadağın, "Frayburq"dan qələbə

Bakı Kitab Mərkəzi bir yaşını qeyd edib - FOTO

"İndidən nəyinsə qazanıldığını deyə bilmərik" - Zubir

Kemeronun memuarlar kitabı çap olunub - FOTO

"Arsenal"dan xal itkisi, "Everton" uduzdu

Bu gün məktəblərdə ilk dərs günüdür

Tramp Ruhani ilə görüşü istisna etməyib

"Milan" və "Roma" qalib gəldi, "Latsio" uduzdu

Neftin qiyməti 19 faizə qədər artıb

"Azərbaycan çempionatını necə aşağılaya bilərəm ki..." - Donald Gerye

Rusiyada yaşayış evində yanğın olub, 8 nəfər ölüb

Somalidə silahlı toqquşma zamanı 9 nəfər həlak olub

Daha iki boksçumuz 1/8 finala çıxdı

Dağıstanda futbol matçı zamanı kütləvi dava baş verib, xəsarət alan var

Əlcəzairdə prezident seçkilərinin keçiriləcəyi tarix bəlli oldu

Ruhani Ankaraya gedib

Günün qoroskopu: Yaxın ətrafınızdakı insanlara təzyiq göstərməyin

Sərdar gərək çirkli əlini ora sürtməsin...

"Böyük gecə idi" - Asmir Beqoviç

"Onun xarakterində zəiflik var" - Qurban Qurbanov

Tünisdə prezident seçkilərində səsvermə başa çatıb

Fuat Oktay: “Bir millət, iki dövlət” kəlamı hər sahədə əməkdaşlığımızda özünü göstərir"

"Yenə çempionluğa oynayırıq" - Roberto Bordin

Qobustanda yol qəzası - 1 ölü, 1 yaralı - FOTO

Ağcabədidə yol qəzası, sürücü öldü

Nuru paşa - Azərbaycan xalqının qəlbini fəth edən müzəffər komandan

"Neftçi" fanatlarından növbəti istefa tələbi - bu dəfə "Tofiq Bəhramov"da

"Ədilxan Essyendən nümunə götürür" - Aftandil Hacıyev "Ədilxan Essyendən nümunə götürür" - Aftandil Hacıyev

"İlk dəqiqələrdən komanda “yatmışdı” - Tərlan Əhmədov

"Qarabağ" "Neftçi"yə qalib gəldi - aralarında xal fərqi 8 oldu - YENİLƏNİB

Suriya-Türkiyə sərhədində terror aktı, çox sayda ölən var

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva Bakıda 7-ci arena polo üzrə dünya kubokunun final görüşünə baxıb - FOTO

“Paşinyanın bu bəyanatı bütün danışıqlar prosesini dayandırır...”

Kreml Səudiyyə Ərəbistanına hücum haqda

Peskov: "Saudi Aramco"dakı hadisə enerji bazarlarının sabitliyinə mənfi təsir göstərə bilər

Qazaxıstanda avtobusla qatar toqquşub, ölən və yaralananlar var

Yunan-Roma güləşçilərimiz dünya çempionatında iki medal qazanıblar - FOTO

Gənc qılıncoynadanlar arasında Bakı birinciliyinin qalibləri müəyyənləşib

İğdırda izdihamlı Azərbaycan-Türkiyə həmrəylik yürüşü keçiriləcək

Qusarda itkin düşən ana və azyaşlı qızı tapılıb

Daha iki şahmatçımız dünya kubokunun onaltıdabir mərhələsinə vəsiqə qazanıb

“Sevilya” Bakıya qələbə ilə gəlir - FOTO

Brüsseldə İsfar Sarabski və Rain Sultanovun konserti olub - FOTO

Taekvondoçumuz Yaponiyada qızıl medal qazandı - FOTO

Taekvondoçumuz Yaponiyada qızıl medal qazandı

Tərtərin cəbhə kəndində üçəm oğlan uşaqları doğuldu

Kliçkonun vəzifəsi ləğv oluna bilər

Nazarov 66 dəqiqə oynadı

Hindistanda qayıq aşdı: 12 turist batdı

Güləşçimiz finalda uduzdu - Dünya çempionatı

"Qarabağ" "Neftçi"yə qarşı, "Səbail"dən qələbə - YENİLƏNİR

Keniyalı atlet yarım marafonda dünya rekordu vurub

İspaniya dünya çempionu oldu

Yaponiyadan İrana yardım təklifi

Üzbəüz döyüşü uduzsalar 140 nüvə bombası atılacaq - Baş nazir BƏYAN ETDİ

Hacı Nuran yeni mövsümdən etibarən bu telekanalda işləyəcək

"Keşlə" fərqi azaltdı - YENİLƏNİR

Pakistan Əfqanıstan və Hindistandakı diplomatlarını geri çağırıb

Honq Konqda etirazlar 3 aydır ara vermir

Edvard Snouden ümid edir ki, Fransaya gedişinə icazə veriləcək

Çavuşoğlu: "İlhaq planı İsrailin irqçi, aparteid rejiminə çevrildiyini göstərir"

S-400 raketdən müdafiə sisteminin sonuncu partiyası Türkiyəyə çatıb

"Səbail" "Keşlə"ni udur - YENİLƏNİR

PREZİDENT. Müstəqillik. Təhlükəsizlik. Rifah - Video layihə - 15.09.2019 tarixli bölüm

“Qalatasaray”da ciddi itki - Çənəsi qırılıb

Səyahət gəmisi batdı: 11 ölü

Conson Breksiti yalnız buna görə istəyir - Kemeron

Simeone oğlunu "Atletiko"ya gətirdi

Eldəniz Əzizli Azərbaycana dünya çempionatında ilk medalı qazandırdı

Türkiyə Respublikasının Vitse-prezidenti Azərbaycana rəsmi səfərə gəlib

Talibanın “qubernator"ları məhv edildi

Taylandda sel 32 can aldı

"Şəbnəmə nə olub ki? Muğam da oxuyuram, estrada da" - Şəbnəm Tovuzlu

Milyarder oğlunun aktrisa ilə qeyri-adi toyu - Səhranin ortasinda, gəlin demək olar çilpaq... - FOTO

“Klublarımızda mahnılarımıza “səviyyəsizdir” deyib, səsləndirmirlər”

“Camaat da elə düşünür ki, bunlar ancaq pula görə oynayır” - Cavid Hüseynov

Elmar Məmmədyarov Avropaya rəsmi səfərə gedib

Bolton buna görə vəzifədən qovulub - Bruter

İranda qadınların stadionda futbol izləmələrinə icazə verildi - RƏSMİ

İraq inkar etdi: hücumlar üçün başlama nöqtəsi olaraq...

Zaurun hamilə sevgilisi ilə toyudur?

Üç güləşçimiz medalsız qaldı - Dünya çempionatı

Altmış ilin Brilliantı - Bu gün sənətçinin ad günüdür

Korbin ABŞ-ın sirlərini Rusiyaya ötürəcək - Şok iddia