AZ Ru En
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz

Ağıl xəzinəsinin qılıncı – Dil

  14

(Əvvəi qəzetin 11 iyul tarixli sayında)

 Dilin fəsadlarından biri də bir kəsi lağa qoymaq və ona gülməkdir. Klassik tərifə görə, bir şəxsə lağ etmək, gülmək onun söz və işlərini eybəcər, gülünc tərzdə söyləməkdir. Əgər lağa qoyulan şəxs bundan narahat olarsa, acığı gələrsə, bu, haramdır. Rəbbimiz buyurub: "Ey iman gətirənlər! Bir qövm digərini lağa qoymasın. Ola bilsin ki, lağa qoyulanlar lağa qoyanlardan Allah yanında daha yaxşı olsunlar" (Hucurat 11). Bu hikmətə görə, təlxəklik edənə gülmək təhqir deyilsə, bu, haram yox, zarafat sayılır.

Dilin gətirdiyi günahlardan digəri yalan danışmaq  və yalan yerə and içməkdir:

 

"Yalan eşitmədik böcəkdən, quşdan;
İnsandı insana yalan danışan..."
(M.Araz)

 Yalan yerə söz vermək isə münafiqlik əlamətidir. Allah Rəsulu buyurub: "Söz vermək borc kimidir. Qaçmamaq lazımdır". Bu həm də o deməkdir ki, mümkün olduqca söz verməmək daha yaxşıdır. Həmin səbəbdən Peyğəmbər (ə) həmişə: "İnşəəlləh, edə bilərəm" - deyərdi. Yalanın böyük günah olduğunu vurğulayan Rəsulu-Əkrəm buyurub: "Yalan bir sözü nəql edib anladan da yalançıdı. Yalan yerə and ilə başqasının malını alan qiyamət günü Allahu-Təaləni qəzəbli görər". Peyğəmbər (ə) yalnız üç halda yalan danışmağa  üzn verib: 1) Düşməni çaşdırmaq üçün müharibə vaxtı; 2) iki müsəlmanı barışdırmaq məqsədilə gözəl sözlər işlətmək; 3) Xanımının könlünü almaq üçün ərin dediyi sözlər. Yalanın caiz (icazəli) olması üçün ölçü belədir: Doğrunu söyləməklə  yalandan daha böyük pislik meydana  gələcəksə, o zaman yalan danışmağın zərəri yoxdur. Burada əsas qayə insaf tərəzisinin dəqiq ölçülməsidir. Şəriətə görə, bir şeyin olmaması yalanın olmamasından daha əhəmiyyətlidirsə, yalan danışmaq caiz olar. Məsələn, insanlar arasında savaş, inciklik, ər-arvad arasında münasibətin pis olması, gizli şeylərin aşkar edilməsi, günah səbəbindən təhqirə məruz qalmaq  və s. kimi  şeylərdə yalan danışmaq mübah olur. Çünki bu işlərin pisliyi yalanın pisliyindən daha zərərlidir. Qeyd edək ki, bu tezis "yaşamaq mürdar ət yeməkdən daha zəruridir" Quran hikmətindən doğub. Başqa sözlə, bəzi hallarda zərurət haramları mübah edir. Əksinə, mal yığmaq, vəzifə qapmaq, özünü tərifləmək üçün yalan danışmaq haramdır.

"Dil yırtıcıdır, cilovu buraxıldımı, hücum çəkər, parçalar" (həz.Əli). Yırtıcı dil ilə edilən böyük günahlardan biri qeybətdir. Rəbbimiz Quranda bunu ölmüş qardaşın ətini yeməyə bənzədib. Yəni qeybəti edilən adam qeybət edən adamın yanında olmadığı (qeybdə olduğu) üçün ölü (yox) qismindədir və qeybət edən adamın onu "müzakirə" etməsi ölmüş qardaşının ətini yeməyə bərabərdir. Bu zaman qeybəti dinləyən şəxs də günahkar olur. Qeybət, doğru olsa belə, bir kimsənin arxasınca ondan bəhs edib, eşitdiyi zaman kədərlənəcəyi şəkildə danışmaqdır. Qeybət edən yalan danışarsa, bu, artıq daha böyük günah-böhtandır. Qeybət təkcə dil ilə yox, həm də göz və əlin işarəsilə, qəlblə də olur. Qəlb ilə qeybət göz ilə bir şey görmədən, qulaqla eşitmədən və dəqiq bilmədən müəyyən şəxs haqqında pis fikrə düşməkdir. Qeybət mərəzinə mübtəla olan şəxs öz qüsurunu düşünməlidir. Əgər özündə heç bir nöqsan tapmırsa, artıq bu, onun ən böyük qüsurudur. Axı, xətasız insan yoxdur: "Əgər Mən insanları  günahlarına görə cəzalandırmalı olsaydım, heç birini sağ büraxmazdım" (Nəhl 61).

Sözgəzdirməklə araqarışdırmaq da dilin törətdiyi bəlalardandır. Onun yoğurub bişirdiyi bu zəhərlə milyonlarla insan dəmir barmaqlıqlar arasında çürüyüb, qətlə yetirilib. Rəbbimizin: "(Ya Pəyğəmbər!) İtaət etmə (yalan yerə) hər and içənə, alçağa; qeybət edənə, sözgəzdirənə" (Qələm 10,11); "(Dalda) Qeybət edib, (üzdə) tənə vuran hər kəsin vay halına" (Huməzə) kəlamları söz gəzdirməklə aravuranlara da aid edilib. Peyğəmbər (ə) isə buyurub: "Sözgəzdirən  şəriətə görə, doğulmayıb-soysuzdur". Yəni zatı yoxdur.

Dilin növbəti pis xüsusiyyətlərindən biri dünya mənfəəti əldə etmək üçün mənsəb sahiblərini lüzumsuz, layiq olmadıqları tərzdə tərifləmək, onlara yaltaqlanmaqdır.

Həz.Əli belə məddahlar üçün buyurub: "Dil rüşvəti verməklə mənə yaltaqlanmayın". Deməli, ağıllı və şəxsiyyətinə hörmət edən adam tərifləndiyi zaman qürurdan çəkinməli, son nəfəsdəki ağrılı halı düşünməlidir. Əgər tərifləyən şəxs onun bütün sirlərini bilsəydi, bəlkə də onu tərifləməzdi. O halda təriflənən kimsə tərifə mane olmalı, bundan xoşlanmamalı və sirrini tərifləyən şəxsə bildirmədiyi üçün Allaha şükür etməlidir. Həz.Əlini kimsə təriflədikdə  buyurdu: "Ya Rəbb! Mənim üçün deyilənlərdən ötrü məni məsul tutma. Onların bilmədiyi cəhətlərimi də əfv et və məni onların zənn etdiklərindən  daha yaxşı et!". Həz.Əlini sevməyən birisi münafiqlik (ikiüzlülük) edərək onu mədh etdi. Həzrət də cavabını belə verdi: "Mən sənin dilində olandan aşağı, qəlbində olandan isə üstünəm". Tərif, xüsusən yersiz tərif hətta ağıllı yolçunu da yolundan edər:

 

... Tərifin şirindil müsahib kimi
Yolçunu yolundan saxlamağı var..."
(M.Araz)

 

"İnsana danışmağı öyrənmək üçün 2 il, danışmamağı öyrənməyə isə 60 il vaxt lazımdır" (L.Feyxtvanqer, v.e.1958). Deyim ana dilində danışmayan dil sahiblərinə şamil edilmir. Çünki onlar ana dilində danışmağı çox erkən yaşlarında tərk ediblər. Halbuki, dilin ən böyük bədbəxtliyi onun öz dilində - ana südü ilə yoğrulan ana dilində danışmamasıdır.

Kökündən, əslindən uzaqlaşaraq qeyri-anadilli belə "irəligetmişlərimiz" barədə deyilib:

 

"...İtin də dilinə hörmətimiz var,
Təkcə öz dilimiz yaramır bizə".

(B.Vahabzadə)

 

Dil verilməsəydi, söz olmazdı. Söz olmasaydı insan da daxil olmaqla kainatın Sahibini və Onun yaratdıqlarını vəsf etmək mümkün olmazdı. Dostluq, sədaqət, məhəbbət və əmin-amanlıq üçün ən gözəl vasitə olan dil, həm də düşmənə qarşı bir silahdır.  Elə isə ey dil, son duanı Vətənə, son sözünü də düşmənə de! De ki, dost da, düşmən də  varlığından xəbərdar olsun!

P.S. "Susmaq heç də həmişə ağıllı olmağı sübut etmir. Lakin ağılsızlığın büruzə verilməsinin qarşısını alır" (P.Buast, v.e.?)

 

Vaqif Cəliloğlu
Tex. elmləri üzrə
fəlsəfə doktoru

Xəbər Lenti

Mehriban Əliyeva ailə, dəyərlər və xoşbəxtlik haqqında

Günün qoroskopu: Uğurlu gündür, xeyli yaxşı imkanlarınız yaranacaq

Zərif G7 sammiti çərçivəsində Makronla görüşüb

Turabov Super Liqada debüt etdi

Suriyaya sutka ərzində 1,4 mindən artıq qaçqın qayıdıb

Ramil Quliyev ikinci oldu

Yük maşını yanıb

"Fənərbağça" 6 il sonra bunu bacardı

116 ədəd müxtəlif növ partlamamış hərbi sursat aşkarlanıb - FOTO

Azərbaycanlı müğənni ərə getdi - FOTO

30 yaşlı kişi bıçaqlandı

Təyyarə qəzaya uğrayıb, ölənlər var

Vaqif Aydınoğlu ikinci dəfə evləndi - FOTO

"Baku Steel Company" yaxınlığında baş vermiş yanğın söndürülüb

"Sabah" - "Keşlə" oyununda 1 qol vuruldu

Ağsuda mürəkkəb relyefi dağlıq ərazidə yanğın başlayıb

Qubada dağlıq ərazidə baş verən yanğın söndürülüb - FOTO

"Salah yenə öz səviyyəsini göstərdi"

Ev əşyaları ilə birlikdə yanıb

Qara Dəniz Ticarət və İnkişaf Bankı Azərbaycanda maliyyələşməni genişləndirir

5 otaqlı ev yanıb

Makron: "Bütün "G7" iştirakçıları İranla münaqişədən..."

İspaniyada təyyarə helikopter ilə toqquşub, ölənlər və yaralananlar var

İspaniyada vertolyot təyyarə ilə toqquşdu - 5 ölü

Türkiyə üç şəhid verdi

Boccia idmanı növü üzrə paralimpiyaçımız Avropa çempionatında iştirak edəcək

Şotlandiya klubu: "Qarabağ" qapıçımız üçün təklif göndərib"

Qəbələdə transformator yanıb

İkram Rəhimovu Owen Jones, "Reallıq.info"nu "The Guardian" səviyyəsində təqdim edənlər

Ukraynada avtomobil körpüsü uçdu

Kompaniyə növbəti zərbə

Tramp Putinlə bağlı sualı cavablandırdı: "Bu, tamamilə mümkündür"

“Bizim Ronaldo və Messimiz yoxdur" - Qvardiola

2 otaqlı ev yanıb

Husilərdən Səudiyyəyə zərbə: Hava limanı və baza vuruldu

Məşhur kinorejissorun İNTİHARI - Şövkət Ələkbərovanın əri özünü niyə güllələyib...

Ukrayna boksçusu rusiyalılarla döyüşməkdən imtina etdi

Sumqayıtda yanan şadlıq evindən çıxarılan bəy və gəlindən YENİ XƏBƏR

Azərbaycan hansı ölkələrə polipropilen və polietilen ixrac edir? - SİYAHI

“Böyük yeddilik” İranla bağlı qərar verdi

"Arsenal"ın futbolçusu "Real Sosyedad"a keçməyə yaxındır

ABŞ Avropanı şantaj edir: Böyük savaş başlayır

İsrail Suriyadakı İran obyektlərinə zərbələr endirdi

İranda məktəblilərə Azərbaycan türkcəsi tədris olunacaq

İsrail təyyarələri Livanın hava məkanını pozub

"Aygündən bir də dünyaya gəlməyəcək" - Kazımova özü haqda

“Beşiktaş” Kuarejmayla yolları ayırmaq qərarı verdi - Rəsmi

"İbrətamiz həyat yaşayıram" - Samira

Rusiyanın Xalq artisti reanimasiyaya düşdü

Hamını şoka saldılar: cinayətkar şəbəkənin 4 milyonluq FIRILDAĞI - FOTO

Türkiyədən ƏMƏLİYYAT: 9 terrorçu məhv edildi

Renat Dadaşov Portuqaliya Premyer Liqasında debüt etdi

“Qardaşımın o avtomobildən çıxması bir möcüzə oldu” - FOTO

Meksikada daha bir jurnalist öldürüldü

Meksikada daha bir jurnalist öldürüldü

Kraliçadan şikayət: Tramp qazonumu məhv etdi

Elektrik işçisini 6 min voltluq cərəyan vurdu - ŞOK VİDEO

"Fiorentina" "Napoli" oyununda "qol yağışı" - VİDEO

Yəhudi alimdən İsrailə ağır ittiham

Dünya futbolunda nadir hallarında rast gəlinəcək FOTO Türkiyədə çəkildi

“Qarabağ” bizim qanımızı içmək istəyəcək” - “Linfild”in baş məşqçisi

“Mən ailəyə baxan insanam, onları dolandırmalıyam” - Xəstəlikdən əziyyət çəkən aktyor

Bu, ABŞ-ı dünya hegemonluğundan məhrum edəcək - SENSASİON İDDİA

Moskva aeroportlarında nə baş verir? - 30-dan artıq reys...

Bu məkana istirahətə getməyin! - Fövqəladə vəziyyət

65 yaşlı kişidən DƏHŞƏTLİ CİNAYƏT: arvadı və qızını güllələdi, sonra...

Millimiz Hollandiyaya qarşı - Avropa çempionatı

"Qarabağ" "Qəbələ"yə, "Sabah" "Keşlə"yə qarşı

ABŞ-da 6 nəfəri ildırım vurdu

Batmaq təhlükəsi ilə üzləşən iki nəfər xilas olunub

Azərbaycandan Həcc ziyarətinə gedən zəvvarların sonuncu qrupu bu gün Vətənə dönəcək

Azərbaycan və Rusiya birgə turizm layihələrinin inkişafı variantlarını öyrənirlər

"Real" doğma meydanda xal itirdi

Dəməşqdə partlayışlar

Azərbaycanlı futbolçuların komandasından gözlənilməz qələbə

Şamaxıda yanğın olub

"Fənərbağça" "Başakşəhər"i məğlub edib

G7 sammitinin rəsmi açılışı olub

"Liverpul" - "Arsenal" oyununda 4 qol - FOTO

Mariana Vasileva Beynəlxalq Gimnastika Federasiyası (FIG) tərəfindən "əməkdar məşqçi" diplomu ilə təltif olunub

İllər sonra yeniyetməlik sevgilisinə ərə gedən tanınmış azərbaycanlı aparıcıdan ETİRAF: Vaxtında... - VİDEO