AZ Ru En
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz

Xalq yaddaşında "Abu-neysan" hansı dövrdür?

  30

Xalq təqvimində aprel ayı iqlim dəyişikliyinə görə ən təzadlı ay hesab olunur. Müxtəlif illərdə fərqli olsa da, demək olar ki, bu ayda hər gün təbiətdə dəyişiklik baş verir. Kəndlərdə yaşayan hər kəs yaxşı bilir ki, aprel ayında bir neçə saat yağan yaz yağışından sonra təbiətdə dərhal dəyişiklik əmələ gəlir. Bu göstərir ki, bu ayda xalq təqvimini nəinki günlərə, hətta saatlara da bölmək olar.

Nə gözəl ruzigar oldu...

Demokratikmusavat.com bildirir ki, AZƏRTAC-a müsahibəsində tədqiqatçı jurnalist Zaleh Novruzov deyib ki, aprel ayında yağan yağışa "neysan" (abu-neysan) deyirlər. Bəzi tədqiqatçılar leysanla neysanı eyniləşdirirlər. Hər kəs bilir ki, leysan fasiləsiz və gur yağan yağışlara deyilir. Böyük dağıntılara səbəb olan bu yağış arzuolunmazdır. Neysan isə aprel ayında yağan, bitkilərin, əkin sahələrinin inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağışdır. Etnoqrafik yaddaşımıza, ata-babalarımızın dünyagörüşünə əsaslanaraq demək olar ki, aprel ayının 15-dək olan dövr xalq təqvimində "abu-neysan" adlandırılıb.

XIX əsrdə yaşamış görkəmli Azərbaycan şairi Qasım bəy Zakir "Oldu" şeirində də bu mövzuya toxunaraq yazıb:

Əmr olundu, abi-niysan!

Cansızlara bəxş etdi can.

Yenə təzələndi dövran,

Nə gözəl ruzigar oldu!

Zaleh Novruzov qeyd edib ki, xalq təqvimində "qara yaz" adlanan bölgü var. Bəzən tədqiqatçılar qara yazın bölgüsünü fərqli aparırlar. Üçcildlik "Azərbaycan etnoqrafiyası" kitabında yaz günlərindən aprel ayının sonlarına kimi, yəni, yazdan 40 gün keçən dövr "qara yaz" adlandırılıb. Yaşlıların dediyinə görə, əvvəllər qara yaz çıxmamış sobaları yığışdırmazdılar. Topladığımız məlumatlar da göstərir ki, Naxçıvanda yazın ilk günündən aprelin 15-nə qədər olan dövr "qara yaz" adlanır. Xüsusən heyvandarlıqda qara yaz ağır dövr hesab edilir. Bəzi illərdə hələ Novruz bayramından əvvəl düzən və təpələrin güney hissəsi yaşıllaşsa da, heyvan yerdən ot götürə bilmir, yaz otuna ağzı dəydikdə quru yemi yaxşı yemir. Naxçıvanın qışı soyuq, yayı isə isti və quraq keçdiyinə görə alçaq dağlıq hissələrdə yazın ilk iki ayını çıxmaq şərtilə bitki örtüyü zəif olur. Buna baxmayaraq, yaşlılar söyləyirlər ki, payızda qoyun dərisini yerdə sürüyən zaman üzərinə çör-çöp yapışsa, bil ki, qoyun-quzu ac qalmayacaq. Yazda isə dərinin üzərinə bir yumurta həcmində göy ot yığıbsa, deməli, heyvanların qidası yaxşı olacaq. Bu dövrdə otun az olmasına baxmayaraq, el arasında deyildiyi kimi, "qoyun dişini qıcayır" - yəni, yem götürməyə çalışır.

Qırx kötük, qırx şələ odun, qırx çuval saman

Xalq təqviminə görə, martın sonu - aprelin birinci yarısı "keçiqıran" dövrü adlanır. Bu dövrdə yaşlı və arıq keçilər bir balaca hava soyuq olan kimi qırılır. Ona görə də el arasında "keçinin beli isinməsə, əmələ gəlməz" deyirlər. Aprel ayının 15-dən sonra havalar isinir, çöldə ot cücərməyə başlayır. Bəzən el arasında "hava soyuqdur, ot gəlmir" deyirlər. Qara yaza başqa yaşayış məskənlərində "oğlaqqıran", "keçiqıran", "davardoymaz", "yatardurmaz", "gedər-gəlməz" də deyirlər. Təcrübəli heyvandarlar çalışırlar ki, bu dövrdə heyvanın "dizi sınmasın" (çox zəifləməsin). Ümumiyyətlə, el arasında qara yaz vaxtı ağır dövr hesab edilir. Ona görə də "bayramdan sonraya qırx kötük, qırx şələ odun, qırx çuval saman saxla" ifadələri yaranıb. Babalarımız Novruzu təntənə ilə qeyd etsələr də, hələ də çətinliklərdən qurtarmadıqlarını hiss ediblər. "Lənət marta, aprelin 15-nə kimi" ifadəsi də buradan meydana gəlib.

"Tarçıx" dövrü

Tədqiqatçı-jurnalist bəzi etnoqrafların fikirlərini də xatırladır. Deyir ki, elə ki yazın qırxı çıxdı, təzə-tər yaz otları cücərir. Yazın ilk sədaları ilə başlayan bu müddət el arasında "tərçıx", "tarçıx" dövrü adlanır. El arasında "mal-qaranın ağzı elə ki tarçıxa çıxdı, qorxu yoxdur" deyirlər. "Tarçıx", "tərçıx" sözünü yazda tər otların çıxması, qışda tövlədə tərləyən mal-qaranın tərinin çıxması kimi izah edirlər. Çöl tədqiqatlarında isə bu sözün izahına rast gəlmədik. Araşdırmalardan bu qənaətə gəlirik ki, bu söz "tarçıx" olub, "gecə otarmaq", "qaranlıqda çıxmaq" mənasındadır. "Tarçıx" sözünün mənası haqqında belə bir ehtimal da var: Xalq arasında sutkanın vaxt bölgüsünə müxtəlif adlar verilib. Şər vaxtı (günbatan), xoruz banı, köpək tayadan düşən vaxt, itin qurddan seçilən vaxtı, toyuqlar tara çıxan vaxt və sair. Toyuqlar, adətən, axşamçağı gün əyiləndə tara (hündürdə uzununa düzəldilmiş tir) və ya ağacların budağına çıxırlar ki, həmin vaxt "toyuq tara çıxan vaxt" adlanır.

Durna gəldi çıx şuma, durna getdi çıx tuma

Zaleh Novruzov deyib: Yazın girməsi "kotan (cüt) dövrü" də adlanır. Novruz bayramının səhəri şum başlanır. Babalarımız həmin gün elliklə sahəyə çıxar, ilk şırımı xalqın mötəbər bildiyi, əli ruzili adam edərdi. Səpin zamanı da ilk toxumu yerə həmin adam atar, Ulu Yaradandan ruzi-bərəkət diləyərdi. Atalarımız əkin, səpin vaxtını da təbiəti müşahidə ilə təyin edərdilər. Ona görə də "Durna gəldi çıx şuma, durna getdi çıx tuma" ifadəsini işlədiblər. Şumun və səpinin vaxtında aparılması əsas şərtdir. "Bazardan qalsan, bir gün qalarsan, əkindən qalsan, bir il qalarsan" atalar sözü də elə buradan yaranıb. Suvarılan əkinlərə "armuda var", "armud gülü" suyu verilir. Bu cür adlandırma suvarma vaxtını armudun çiçəkləməsi ilə təyin etmək ənənəsindən meydana gəlib.

Dəmyə əkinlərin vaxtında - ilk yağışlar yağana qədər aparılması da əsas şərtdir. Yoxsa yağan yağışlardan sonra yaranan palçığa görə əkin aparıla bilməyəcək və əkin bir neçə gün yubanacaq, məhsuldarlıq aşağı düşəcəkdir. Bu dövrdə çöllərdə əhalinin əsas qidasını təşkil edən göbələk, yer kartofu, şomu, cacıq və digər dağ pencərləri yetişir. Aprelin sonlarında isə dağlardan bolu, çaşır yığılır.

"Arıçılar üçün də bu dövr qayğı ayıdır. Arı yeşiklərinin içərisi təmizlənir, ana arının olub-olmaması müəyyən edilir. Əgər ana arı ölübsə, yenisi qoyulur və ya yeşikdəki arılar anası olan zəif arı ailəsi ilə birləşdirilir. Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı tədbirlər görülür. Ağacların çiçək açması ilə birgə arılar üçün ən işlək dövrlərdən biri başlayır. Bu isə arıçı sahibkarların, demək olar ki, hər gün onlara baxmalarını şərtləndirir", - deyən tədqiqatçı jurnalist Zaleh Novruzov bildirib ki, ta qədimdən ata-babalarımız uzun illərin müşahidə və təcrübəsinə əsaslanaraq aprel ayında görülən işləri təbiətdəki dəyişiklikləri izləməklə mərhələli şəkildə yerinə yetiriblər. Məhz bu ayda əl-qolu çırmayıb təsərrüfatdan bərk yapışmaqla bol məhsulun, ruzi-bərəkətin təməli qoyulub.

Demokratikmusavat.com

Xəbər Lenti

Ermənini məğlub edib ağlayan Mehmanın videosu rekord qırır - VİDEO

Bəhram AzTV-dən imtina etdi

İki güləşçimiz Avropa Oyunlarına qələbə ilə başladı

Saatlıda 3 kq-a yaxın marixuana aşkar edildi

Bakıda keçmiş iş adamı güllələndi - Ailəsini itirib, fəhləlik edirmiş

Baş nazirin müavini: "Bolqarıstanla Azərbaycan arasında enerji əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar açıla bilər"

AŞPA-da sensasiya: Bakı da sözünü deyəcək

"Partizani" - "Qarabağ" matçının başlama saatı açıqlandı

Nazilə ilə Röyadan maraqlı rəqs - VİDEO

"Bilirdim bu şou-biznes etibarsız adamlarla doludur" - Borcunu qaytarmadılar - FOTO

Ramil Şeydayevin yeni mövsümdə çıxış edəcəyi klub bəlli oldu

“Əlimizdə inkaredilməz faktlar var” - İran ABŞ-a meydan oxudu

Lənkəran sakini Astarada 5 kq narkotiklə tutuldu

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva Çeçenistanın başçısı Ramzan Kadırovla görüşündən danışıb

Oman körfəzində tankerlərə hücum pisləndi

Nazir: "Azərbaycan alternativ enerji sahəsində Monteneqronun təcrübəsindən yararlana bilər"

“Məşqə gəlib, şəkil çəkdirirlər ki, trenddən geri qalmasınlar”

Minsk-2019: Millimiz 1/8 finaldan başlayır

Vəhşicəsinə intim münasibət zamanı qadın öldü, kişi həbs olundu - FOTO

Azərbaycan Beynəlxalq Bankının "Yuventus" co-brand kartları artıq filiallarda satışda

Tolik Nazilə Səfərlinin VİDEOsunu paylaşdı: Heç kimdən qorxacağım yoxdur

Amerika kubokunda 1/4 finalın cütlükləri müəyyənləşdi

Natavan da əri ilə FOTOsunu paylaşdı

Minsk-2019: Güləşçilərimiz yarışa qoşulur

"Nar"ın eşitmə məhdudiyyətli insanlar üçün peşə təlimləri davam edir

"Qarabağ" Rumıniya klubuna qarşı

Azərbaycanlı aktrisa “Kara Sevda”nın Emiri ilə seriala çəkilir - FOTO

AŞPA Rusiyanın təşkilata qayıtmasına səs verib

Xanım Qafarovanın məzarı baxımsız qalıb - VİDEO

Meksikada silahlı hücum: ölənlər var

Azərbaycan-Türkiyə birgə döyüş atışlı taktiki təliminin görüntüləri yayılıb

İvanka Tramp qadınların hüquqlarını müzakirə edəcək - G20 sammitində

Xatirənin qardaşının toyundan - VİDEO - FOTO

Ulduz futbolçunun göz qamaşdıran həyatı - FOTO

Uruqvay qrup lideri, Çili ikinci oldu - VİDEO - FOTO

Bu günədək ölkə üzrə 1 900 000 tona yaxın taxıl yığılıb - FOTO

Nigar yəhudi əsilli oğlana ərə getdi - VİDEO - FOTO

Rusiyadan Ermənistana Qarabağ xəbərdarlığı: savaş ola bilər

Azərbaycanlı aktyor 17 gün sonra yenidən toy etdi - FOTO

Müğənni boğulub öldü - FOTO

“Kokain kralı” Uruqvay həbsxanasından qaçdı - 22 il axtarışda olub

İzmirdə ağır yol qəzası: ölənlər və yaralanan var

Qazaxıstanda baş verən partlayışlar nəticəsində ölənlərin sayı 2-yə çatdı

Samuxda 3 otaqlı ev, Tovuzda minik avtomobili yanıb

ABŞ İranın ali dini liderinə qarşı sanksiyalar tətbiq edib

Tehran BMT-yə ABŞ-ın PUA-sının İran ərazisi üzərində vurulmasının sübutunu təqdim edib

Tovuzda 6 otaqlı ev yanıb

"Real" qəzada ölən futbolçunun oğlunu transfer etdi

İndoneziyada 5,6 bal gücündə zəlzələ olub

Rusiyada avtobus maneəyə çırpılıb, xəsarət alanlar var

Ağdaş şəhərinin su təchizatı və kanalizasiya sistemləri yenilənir - FOTO

Tramp G20 sammitindən sonra Kim Çen Inla görüşməyi planlaşdırmır

Azərbaycanda Cənubi Karolina Universitetinin kvalifikasiya diplomunu almaq mümkün olacaq

Kaliforniyada atışma baş verib, ölənlər var

Tovuzda və Qəbələdə biçilməmiş taxıl sahəsi yanıb

BDU-nun Hüquq fakültəsində bakalavr səviyyəsi üzrə buraxılış işlərinin müdafiəsi keçirilib - FOTO

Perunun müdafiə naziri səfər zamanı qəflətən ölüb

Azərbaycanda bu şəxslərə verilən pul təminatı artırılır

İnquşetiyanın rəhbəri istefaya gedir

Şəkidə biçilməmiş və biçilmiş taxıl sahəsi yanıb

Olimpiya Oyunları İtaliyada

"Səbail"in oyununun saatı açıqlandı

YouthSpeak Forum 2019 uğurla başa çatıb - FOTO

Günün qoroskopu: İstəklərinizə nəzarət edin

Tbilisidə hökumət əleyhinə aksiya yenidən başlayıb

Xorvatiya əcnəbilərin işə qəbul kvotasını artırıb

Azərbaycan idmançıları "Minsk 2019"un dördüncü günündə üç bürünc medal qazanıblar

"Bizim üçün ailə dəyərləri hər şeydən önəmlidir" - Mənim balam - FOTO

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva Moskvada Azərbaycan Mədəniyyəti Günündə iştirak edib

"Lenta.ru" Azərbaycan haqqında məqaləyə görə üzr istədi - FOTO

“Ebola” bu ölkəni darmadağın edir - 1500 ölü

Saxta 100 manatlıq əsginaslar dövriyyəyə buraxan şəxs tutulub

Dani Alveş "Fənərbaxça"ya keçir?

ABŞ və Argentinadan imtina etdi - İtaliyada qalmaq istəyir

Neftçalada "Mercedes" yanıb

Trampdan şok qərar: Xamenei hədəfdə...

Bakıda 19 yaşlı qız xəstəxanadan itkin düşdü

Dövlət qulluğuna qəbulla bağlı test imtahanı keçiriləcək

Boksçumuz II Avropa Oyunlarının dörddəbir finalına yüksəlib

Röyadan YENİ FOTOlar

Azərbaycanda yol hərəkətinin nizamlanması üçün iki yeni nişan yaradılır

Mikroavtobus ağaca çırpılıb və yanıb, xəsarət alan var

Ceyranların evi - Şirvan Milli Parkına ekskursiya - FOTO

Bakıda zor tətbiq etməklə 17 min manat mənimsəyən şəxs saxlanılıb

ABŞ İrana qarşı sanksiyaları ləğv edə bilər, əgər...

Parkda Bakı sakininə quldurluq edənə hökm oxundu - 8 il

Deputat: "2019-cu il Azərbaycan tarixinə sosial və idarəçilik islahatlarının qızıl səhifəsi kimi yazılacaq"

Londonda Zamirə Hacıyeva ilə bağlı yeni məhkəmə başladı

Azərbaycan II Avropa Oyunlarında neçəncidir? - Medal sıralaması

"Evlənərkən qızın yaşını dəqiq bilmirdim" - 14 yaşlı qızla evlənib cinsi əlaqəyə girdi - Azərbaycanda şok

Bakı aeroportunda həbs edilən ər-arvadın məhkəməsi başlayıb

Azərbaycanlının davada ölməsinə görə millətlərarası münaqişə? - VİDEO - FOTO

"Neftçi"nin Türkiyədə ikinci rəqibi müəyyənləşdi

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva: "Əsas hədəf yeni xidmətlərin insanlara yönəlməsi və vətəndaşların keçmişdə üzləşdiyi çətinliklərin aradan qaldırılmasından, dövlət xidmətlərini insanlar üçün rahat, asan etməkdən ibarətdir"

Gürcüstan sərhədçiləri erməniləri aparan avtobusu saxladı

“Brilliantın müğənni olmağına mən səbəb olmuşam” - Akif İslamzadə

Komitə rəsmisi: "Azərbaycana yad dini ideologiyaların ixrac edilməsinə cəhdlər olunur" - FOTO

Elmar Qasımov ipponla qazandı - 4-cü medal

Dərmanın qiyməti pensiyasının

məbləğindən yüksək...

 Türk xalqı bir daha özünü təsdiqlədi

Mərkəzi Bank depozit hərracının NƏTİCƏLƏRİNİ açıqlayıb

Tunar oğlu üçün qonaqlıq verdi - FOTO

Bolqarıstanda elektrik stansiyasında yanğın

"Bu boyda bədən olar?" - Damla idman zalından paylaşdığı FOTOlara görə tənqid edildi

Zelenski daha 3 qubernatoru işdən qovdu

Rafael Beniteslə yollar ayrıldı

Kanadada fil təlimçiyə hücum etdi

Nazir: "Kənd təsərrüfatı sahəsində innovativ texnologiyaların tətbiqi lazımdır"

Aleksandr Səmədov Azərbaycandan təklif alıb: "Bu haqda düşünürəm"

"Sperantsa" - "Neftçi" oyununun saatı açıqlandı

Zakir Həsənov Ordunun yaradılmasının 101 illiyi münasibətilə şəxsi heyəti təbrik edib

Azərbaycan Prezidenti Sloveniyanın dövlət başçısını təbrik edib

Gürcüstan hökuməti müxalifətin tələbini qəbul etdi

Türkiyədə yük qatarı avtobusla toqquşdu - Ölənlər var

Azərbaycan İsrailə biyan ixrac edəcək

Prezident İlham Əliyev xorvatiyalı həmkarını təbrik edib

Zabit Səmədov Ramzan Kadırovla döyüşdü - VİDEO

Müdafiə Nazirliyinin hərbi qulluqçularına ali hərbi rütbələr verilib

İki təyyarə toqquşdu

Xalq artistinin evindən oğurluq edən xadiməyə HÖKM OXUNDU

Ermənistan tərəddüd edir: daxili gərginlik və geosiyasi ziddiyyətlərin yaratdığı təzyiqlər

Azərbaycan və Türkiyə dövlət xidmətləri və e-hökumət sahəsində əməkdaşlıq edəcək

“Qadın müğənnilərimiz “kim tez və çox soyundu” deyə, məqsəd qoyublar”

Bakıda blokda qadına şok yaşatdılar

ASAN Beynəlxalq Assosiasiyasının yaradılmasına dair Niyyət Bəyannaməsi imzalanıb

“Real” və “Çelsi”nin əfsanələrinin matçında qol yağışı - FOTOlar

Azay Quliyev: "QHT-lər şər, böhtan, hədə-qorxu yolu ilə bizdən layihə almağa çalışır"

Bəzi QHT layihələrinin maliyyələşdirilməməsi SƏBƏBLƏRİ açıqlanıb

ASAN: Məqsədimiz vətəndaşların həyatını asanlaşdırmaqdır

Bu layihələr Bolqarıstan üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir - XİN - FOTO

“ABŞ əsgərlərinin həyatını qorumaq istəyirsə…” - İranlı general hədələdi

Toyda çəkiliş üstündə dava - 1 nəfər bıçaqlandı

"Pişiyin əli ətə çatmayanda deyir iylənib" - Günelin sözü başına bəla oldu - FOTO

Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevaya BMT-nin xüsusi mükafatı təqdim edilib - FOTO

Fanatları Şəbnəm Tovuzluya hücum etdi - VİDEO

Penitensiar xidmət və polis tərəfindən birgə ƏMƏLİYYAT - Məhkumun gizlətdiyi silah...

İranda 3 min "Peugeot 301" istehsal olunacaq

Nisə Qasımova: “Gəlinimdən ötrü ölərəm"

“Bir də gördüm ki, babam yox oldu” - Arif Məlikovun nəvəsi - VİDEO - FOTO

15 yaşlı azərbaycanlı qız ABŞ-da 1-ci oldu, qızıl medal qazandı - FOTOlar

Türkiyədə 32 hərbçi saxlanıldı

“Övlad sahibi olmaq üçün ailə olmasa da olar” - Xəyalə Manaflı - VİDEO - FOTO

“Hər oyunda bir az daha artıraraq, davam edəcəyik” - Messi

Tehran ABŞ-ın pilotsuz aparatlarını vurmağa hazırdır

Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva BMT-nin xüsusi mükafatına layiq görülüb - FOTO

"Ayaks" Hollandiya millisinin üzvünü transfer edir

Məşhur “avtoş”un qatilinə hökm oxundu

AŞ PA-nın yay sessiyası işə başlayıb

Oyuna Rusiya əleyhinə şüarla çıxdılar - Gürcü futbolçulardan etiraz

Dünyanın ən bahalı müdafiəçi transferi reallaşır

Azərbaycan Baş prokurorunun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti Rusiyada səfərdədir

Mətanət adaşı haqda dediklərini dandı - VİDEO

2 yaşlı uşaq özünü nənəsini tapançası ilə vurub

Qasımov və Mehdiyev 1/4, Kokauri 1/2 finalda - YENİLƏNİB

“Elzanın “ağzını tikmişəm” şeiri öz başına gələnlərdir”

Şəkidə 5 tondan artıq narkotik tərkibli bitki məhv edilib - FOTO

Ailə faciəsi: Fiziki qüsurlu oğullarını yanğınsöndürənlərə verib, yanaraq öldülər - VİDEO - FOTO

Arvadını it zəncirinə bağladı, onu və 20 günlük körpəsini döyə-döyə öldürdü - TƏFƏRRÜAT - FOTO

Yeni nazir əməliyyat müşavirəsi keçirdi

“Dedilər ki, tutulana qədər özünü öldür” - 2-ci əri ilə bibisinin evini soyan məhkum qadın - VİDEO - FOTO