AZ Ru En
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz

Xalq yaddaşında "Abu-neysan" hansı dövrdür?

  7

Xalq təqvimində aprel ayı iqlim dəyişikliyinə görə ən təzadlı ay hesab olunur. Müxtəlif illərdə fərqli olsa da, demək olar ki, bu ayda hər gün təbiətdə dəyişiklik baş verir. Kəndlərdə yaşayan hər kəs yaxşı bilir ki, aprel ayında bir neçə saat yağan yaz yağışından sonra təbiətdə dərhal dəyişiklik əmələ gəlir. Bu göstərir ki, bu ayda xalq təqvimini nəinki günlərə, hətta saatlara da bölmək olar.

Nə gözəl ruzigar oldu...

Demokratikmusavat.com bildirir ki, AZƏRTAC-a müsahibəsində tədqiqatçı jurnalist Zaleh Novruzov deyib ki, aprel ayında yağan yağışa "neysan" (abu-neysan) deyirlər. Bəzi tədqiqatçılar leysanla neysanı eyniləşdirirlər. Hər kəs bilir ki, leysan fasiləsiz və gur yağan yağışlara deyilir. Böyük dağıntılara səbəb olan bu yağış arzuolunmazdır. Neysan isə aprel ayında yağan, bitkilərin, əkin sahələrinin inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağışdır. Etnoqrafik yaddaşımıza, ata-babalarımızın dünyagörüşünə əsaslanaraq demək olar ki, aprel ayının 15-dək olan dövr xalq təqvimində "abu-neysan" adlandırılıb.

XIX əsrdə yaşamış görkəmli Azərbaycan şairi Qasım bəy Zakir "Oldu" şeirində də bu mövzuya toxunaraq yazıb:

Əmr olundu, abi-niysan!

Cansızlara bəxş etdi can.

Yenə təzələndi dövran,

Nə gözəl ruzigar oldu!

Zaleh Novruzov qeyd edib ki, xalq təqvimində "qara yaz" adlanan bölgü var. Bəzən tədqiqatçılar qara yazın bölgüsünü fərqli aparırlar. Üçcildlik "Azərbaycan etnoqrafiyası" kitabında yaz günlərindən aprel ayının sonlarına kimi, yəni, yazdan 40 gün keçən dövr "qara yaz" adlandırılıb. Yaşlıların dediyinə görə, əvvəllər qara yaz çıxmamış sobaları yığışdırmazdılar. Topladığımız məlumatlar da göstərir ki, Naxçıvanda yazın ilk günündən aprelin 15-nə qədər olan dövr "qara yaz" adlanır. Xüsusən heyvandarlıqda qara yaz ağır dövr hesab edilir. Bəzi illərdə hələ Novruz bayramından əvvəl düzən və təpələrin güney hissəsi yaşıllaşsa da, heyvan yerdən ot götürə bilmir, yaz otuna ağzı dəydikdə quru yemi yaxşı yemir. Naxçıvanın qışı soyuq, yayı isə isti və quraq keçdiyinə görə alçaq dağlıq hissələrdə yazın ilk iki ayını çıxmaq şərtilə bitki örtüyü zəif olur. Buna baxmayaraq, yaşlılar söyləyirlər ki, payızda qoyun dərisini yerdə sürüyən zaman üzərinə çör-çöp yapışsa, bil ki, qoyun-quzu ac qalmayacaq. Yazda isə dərinin üzərinə bir yumurta həcmində göy ot yığıbsa, deməli, heyvanların qidası yaxşı olacaq. Bu dövrdə otun az olmasına baxmayaraq, el arasında deyildiyi kimi, "qoyun dişini qıcayır" - yəni, yem götürməyə çalışır.

Qırx kötük, qırx şələ odun, qırx çuval saman

Xalq təqviminə görə, martın sonu - aprelin birinci yarısı "keçiqıran" dövrü adlanır. Bu dövrdə yaşlı və arıq keçilər bir balaca hava soyuq olan kimi qırılır. Ona görə də el arasında "keçinin beli isinməsə, əmələ gəlməz" deyirlər. Aprel ayının 15-dən sonra havalar isinir, çöldə ot cücərməyə başlayır. Bəzən el arasında "hava soyuqdur, ot gəlmir" deyirlər. Qara yaza başqa yaşayış məskənlərində "oğlaqqıran", "keçiqıran", "davardoymaz", "yatardurmaz", "gedər-gəlməz" də deyirlər. Təcrübəli heyvandarlar çalışırlar ki, bu dövrdə heyvanın "dizi sınmasın" (çox zəifləməsin). Ümumiyyətlə, el arasında qara yaz vaxtı ağır dövr hesab edilir. Ona görə də "bayramdan sonraya qırx kötük, qırx şələ odun, qırx çuval saman saxla" ifadələri yaranıb. Babalarımız Novruzu təntənə ilə qeyd etsələr də, hələ də çətinliklərdən qurtarmadıqlarını hiss ediblər. "Lənət marta, aprelin 15-nə kimi" ifadəsi də buradan meydana gəlib.

"Tarçıx" dövrü

Tədqiqatçı-jurnalist bəzi etnoqrafların fikirlərini də xatırladır. Deyir ki, elə ki yazın qırxı çıxdı, təzə-tər yaz otları cücərir. Yazın ilk sədaları ilə başlayan bu müddət el arasında "tərçıx", "tarçıx" dövrü adlanır. El arasında "mal-qaranın ağzı elə ki tarçıxa çıxdı, qorxu yoxdur" deyirlər. "Tarçıx", "tərçıx" sözünü yazda tər otların çıxması, qışda tövlədə tərləyən mal-qaranın tərinin çıxması kimi izah edirlər. Çöl tədqiqatlarında isə bu sözün izahına rast gəlmədik. Araşdırmalardan bu qənaətə gəlirik ki, bu söz "tarçıx" olub, "gecə otarmaq", "qaranlıqda çıxmaq" mənasındadır. "Tarçıx" sözünün mənası haqqında belə bir ehtimal da var: Xalq arasında sutkanın vaxt bölgüsünə müxtəlif adlar verilib. Şər vaxtı (günbatan), xoruz banı, köpək tayadan düşən vaxt, itin qurddan seçilən vaxtı, toyuqlar tara çıxan vaxt və sair. Toyuqlar, adətən, axşamçağı gün əyiləndə tara (hündürdə uzununa düzəldilmiş tir) və ya ağacların budağına çıxırlar ki, həmin vaxt "toyuq tara çıxan vaxt" adlanır.

Durna gəldi çıx şuma, durna getdi çıx tuma

Zaleh Novruzov deyib: Yazın girməsi "kotan (cüt) dövrü" də adlanır. Novruz bayramının səhəri şum başlanır. Babalarımız həmin gün elliklə sahəyə çıxar, ilk şırımı xalqın mötəbər bildiyi, əli ruzili adam edərdi. Səpin zamanı da ilk toxumu yerə həmin adam atar, Ulu Yaradandan ruzi-bərəkət diləyərdi. Atalarımız əkin, səpin vaxtını da təbiəti müşahidə ilə təyin edərdilər. Ona görə də "Durna gəldi çıx şuma, durna getdi çıx tuma" ifadəsini işlədiblər. Şumun və səpinin vaxtında aparılması əsas şərtdir. "Bazardan qalsan, bir gün qalarsan, əkindən qalsan, bir il qalarsan" atalar sözü də elə buradan yaranıb. Suvarılan əkinlərə "armuda var", "armud gülü" suyu verilir. Bu cür adlandırma suvarma vaxtını armudun çiçəkləməsi ilə təyin etmək ənənəsindən meydana gəlib.

Dəmyə əkinlərin vaxtında - ilk yağışlar yağana qədər aparılması da əsas şərtdir. Yoxsa yağan yağışlardan sonra yaranan palçığa görə əkin aparıla bilməyəcək və əkin bir neçə gün yubanacaq, məhsuldarlıq aşağı düşəcəkdir. Bu dövrdə çöllərdə əhalinin əsas qidasını təşkil edən göbələk, yer kartofu, şomu, cacıq və digər dağ pencərləri yetişir. Aprelin sonlarında isə dağlardan bolu, çaşır yığılır.

"Arıçılar üçün də bu dövr qayğı ayıdır. Arı yeşiklərinin içərisi təmizlənir, ana arının olub-olmaması müəyyən edilir. Əgər ana arı ölübsə, yenisi qoyulur və ya yeşikdəki arılar anası olan zəif arı ailəsi ilə birləşdirilir. Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı tədbirlər görülür. Ağacların çiçək açması ilə birgə arılar üçün ən işlək dövrlərdən biri başlayır. Bu isə arıçı sahibkarların, demək olar ki, hər gün onlara baxmalarını şərtləndirir", - deyən tədqiqatçı jurnalist Zaleh Novruzov bildirib ki, ta qədimdən ata-babalarımız uzun illərin müşahidə və təcrübəsinə əsaslanaraq aprel ayında görülən işləri təbiətdəki dəyişiklikləri izləməklə mərhələli şəkildə yerinə yetiriblər. Məhz bu ayda əl-qolu çırmayıb təsərrüfatdan bərk yapışmaqla bol məhsulun, ruzi-bərəkətin təməli qoyulub.

Demokratikmusavat.com

Xəbər Lenti

Oqtayla Dilarə qızının toyuna hazırlaşır - Tarix bəlli oldu

TREND İnformasiya Agentliyi baş direktorunun müavini Elxan Ələsgərov Moskvada təhlükəsizlik konfransında iştirak edəcək

Azad gizli toy edəcək

Şri-Lankada fövqəladə rejim tətbiq olunacaq

Hanoyda AZƏRTAC və Yonhap informasiya agentlikləri rəhbərlərinin görüşü olub

Xoşbəxt Yusifzadə: "Azərbaycan xarici bazarlara yüz milyonlarla ton neft tədarük edib"

SON DƏQİQƏ! Şri-Lankada daha bir partlayış - Kilsə yaxınlığında

Muğam Mərkəzində Ümummilli Lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 96-cı ildönümünə həsr olunmuş I Açıq Musiqi Müsabiqəsinin açılışı keçirilib

Fatimə: “Yəhudilər başıma 5 min pul səpdi”

Tarixin ibrət dərsləri...

Bakıda SOCAR-ın IV beynəlxalq forumu keçirilir - FOTO

"Regional İnkişaf" İctimai Birliyi üzünü it parçalayan uşağın bundan sonrakı müalicəsinə dəstək göstərəcək

Zidandan Poqba ilə bağlı açıqlama

Problemli kreditlər üzrə kompensasiyalar üçün ayrılan ilkin məbləğ açıqlandı

Ukraynada seçkiləri izləyən deputat: "Hər hansı bir problem qeydə alınmayıb"

Növbəti 30 il ərzində AÇQ-dən nə qədər neft hasil ediləcək?

Azərbaycan kubokunda yarımfinalın hakimləri açıqlandı

Azərbaycan Beynəlxalq Bankı kompensasiya ödənişlərinə start verdi

Daniil Kvyat: "Bakı trası maraqlı trasdır"

"Tarixin ən yaxşı "Liverpul"u ilə mübarizə aparırıq" - Qvardiola

Kişi arvadını və 3 uşağını öldürüb, video çəkdi - Dəhşətə gətirən səbəb - FOTO

Prezident İlham Əliyev Şri-Lanka Prezidentinə başsağlığı verib

Kubada iki yük maşını toqquşdu - 30-dan çox yaralı

Het-trik etdi, tarixə düşdü

Rafael Ağayevdən bürünc medal

Röyanın sevgilisi var

Şri-lanka terrorunda ölənlərdən 3-ü milyarderin övladları imiş - FOTO

TANAP vasitəsilə qaz nəqlinin həcmi açıqlandı

“Anam qan içində görüb ürəyi getdi” - Qardaşı Dilarənin başını kəsibmiş - VİDEO – FOTO

Rabitəbank ilk kompensasiyasını ödədi

Azərbaycanın ən iri qaz yatağından hasilat həcmləri açıqlanıb

Əfqanıstanda mədəndə 8 nəfər boğulub öldü

Xatirə: "Kişi olsaydım, Xumar Qədimovanı alardım"

PSJ Fransa çempionu oldu - VİDEO - FOTO

Xatirə: "Şou-biznesdə soyunmaq lazımdır"

"Liverpul"dan səfər qələbəsi - VİDEO - FOTO

Xalq artistini görənlər tanımadı - FOTO

"Mançester Yunayted" darmadağın oldu - VİDEO - FOTO

Afət Fərmanqızı "Domra"nı yeni mahnısı kimi təqdim etdi

Xalq artisti: "Prezident İlham Əliyevin apardığı uğurlu siyasət sayəsində Azərbaycan böyük inkişaf mərhələsindədir" - VİDEO

Müxalifətimiz niyə dəyişmir?

Deputat: "Xalq-iqtidar birliyindən narahat olan qüvvələr ölkə daxilində “5-ci kolon” vasitəsilə ictimai narazılıq formalaşdırmağa çalışırlar"

Azyaşlı Aygün Kazımovanı görüb özünü itirdi - VİDEO

AKP Kılıçdaroğluna qarşı hücumu pisləyib

Azərbaycanlı futbolçu Bakıda döyüldü

34 il sonra çempion oldular - FOTO

Türk oğlandan "Tarqovı"da azərbaycanlı qızlara əxlaqsız təklif - Qızların reaksiyası təəccübləndirir - FOTO

Şri Lanka teraktı haqda acı etiraf: Kəşfiyyat bilirdi, lakin...

Gürcüstanda qarşıdurmalar baş verib, onlarla yaralı var

Poroşenko tərəfdarları aksiyaya çıxır

Londonda həbs edilən etirazçıların sayı 963-ə çatıb

Türk hərbi bazasına ildırım düşdü: yaralananlar var

Lənkəranda F-1 əl qumbarası tapılıb - FOTO

Gürcüstanda kilsə himnini və milli folklor nümunələrini öyrədən musiqi məktəbləri açılır

BU MÜƏLLİMLƏR yerdəyişmə müsabiqəsində iştirak edə bilməzlər

Ukraynada protokolların 66%-i hesablanıb: lider 73,04% səslə...

Şri-Lankada törədilən terror aktları nəticəsində ölənlərin sayı 262-yə çatıb

Litva katolik kilsəsi Parisdəki Notr-Dam kilsəsinin bərpası üçün ianələr toplamağa başlayıb

Tramp Zelenskiyə zəng edib

Estoniyada azərbaycanlı sədrin rəhbərlik etdiyi partiyada daxili seçkilər keçiriləcək

Əli Xamenei yeni komandan təyin edib

Ayaz "Spartak"da ilk qolunu vurdu

Qazaxıstanda təyyarə qəzaya uğrayıb, ölənlər var

Kolumbiyada torpaq sürüşməsi 14 nəfərin həyatına son qoydu

Protokolların 3%-nın emalından sonra Zelenski Ukrayna prezidenti seçkilərində 72,12% səslə liderdir

Günün qoroskopu:Diqqətli olun, xırdalıq və təfərrüatlara fikir verin

"Liverpul" zirvədə, "Arsenal"dan gözlənilməz məğlubiyyət

Benzema "Real"a qələbə qazandırdı

"Kino saçımı tumarlayır..." - FOTO

"Borussiya"dan böyükhesablı qələbə

"Fənərbağça" aşağı liqaya doğru - YENƏ UDUZDULAR

PSJ oynamadan çempion oldu - 8-ci dəfə

Bakıda yanğın olub, 2 nəfər azyaşlı zəhərlənib

Zelenski qələbəsindən danışdı

Poroşenko məğlubiyyətlə barışdı

Səyahət həvəskarlarının sevimli məkanı, 5 min illik tarixə malik Sündü kəndindən FOTOREPORTAJ

Türkiyədə müxalifət liderinə hücum olub - YENİLƏNİB - FOTO

Cənazə namazı qılınmayan, yası tutulmayan Səlcuqlu sultanı kim olub? - TARİXİ FAKT

Azərbaycana ərəbləri kütləvi şəkildə hansı xəlifə köçürüb? - TARİXİ FAKT

Pantomima Teatrının direktoru: Teatr işçilərinin maaşlarının 50 faiz artırılması sənət adamları arasında toy-bayrama çevrildi - VİDEO

"Ləzzət almasam, burada 25 il işləyə bilməzdim" - FOTO

Bakıda təhlükəli anlar: kişinin başına oyun açdılar - VIDEO - FOTO

"Exit Poll": Zelenski Ukrayna prezidenti seçkilərində qalib gəlir

"Başqa ölkənin himnini səsləndirməyi təsəvvür edə bilmirəm" - Nazim Babayev - FOTO

"Uşaqların ilk ideal fərdləri öz valideynləridir" - Mənim balam - FOTO

Almaniyadakı Cərrahiyyə və Transplantologiya klinikasında işləyən yeganə azərbaycanlı - Uğur hekayəsi - FOTO

Azərbaycanlı gimnast Nərminə Səmədova: "Səhvə yol verməsəydim, birinci yeri tutacaqdım"

İslamı qəbul edib müsəlman olan DÜNYA ULDUZLARI - FOTO

AGF Junior Trophy-də bürünc medal qazanan Arzu Cəlilova: "Medal qazandığıma görə şadam"

Rafael Ağayevin növbəti uğuru

AGF Junior Trophy-də qızıl medal qazanan Azərbaycanın qrup komandasının üzvləri: "Hər şey hələ qabaqdadır"

Şri-Lankada dəhşətli TERROR: 8-ci partlayış - 215 ölü, 400 yaralı - YENİLƏNİB - VİDEO - FOTO

Milli oyunlarımızı "yeyən" "iqra"lar - FOTO

Suriyaya sutka ərzində mindən artıq qaçqın qayıdıb

17 ildir azarkeşlik edən Ayan - FOTO

Müasir alimlər kainat haqqında heç nə bilmir - Patriarx Kirill

"Mançester Yunayted" darmadağın oldu - 0:4!

Türkiyə XİN rəhbəri Şri-Lankada baş verən teraktları pisləyib

"Başakşəhər" məğlubiyyətdən qaçdı - 90+6-da - PENALTİ

Şri-Lankada terror aktı törətmiş kamikadzenin FOTOsu yayıldı

"Bacarmazsan" dedilər, dünya çempionu oldu - Röyalə Fətəliyeva - FOTO

Anri keçmiş klubunda

PREZİDENT. Müstəqillik. Təhlükəsizlik. Rifah - Video layihə - 21.04.2019 tarixli bölüm

PSG Draksleri satışa çıxardı

Fransa yenə "qaynayır" - Etirazçılar əl çəkmir - FOTO

Mariana Vasileva: "Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının rəhbərliyinin inamı və dəstəyi olmadan biz heç vaxt belə bir nəticəyə nail ola bilməzdik"

Pankisidə çeçenlərlə toqquşma - 15 polis yaralandı

Deputat: "Bəzi dairələr Azərbaycanın qısa müddətdə belə böyük uğurlar əldə etməsini həzm edə bilmirlər"

Yaponiyada avtobus piyadalara çırpılıb, ölən və yaralananlar var

Əməkdar artist efirə ikinci xanımı ilə gəldi - FOTO

Paşinyan Madrid prinsiplərindən imtina etsin - Babayan dilini dinc saxlamır

Xatirə İslam: "Sənəti var, amma adam deyil" - VİDEO

Yaz gəldi, meşə yanğınları başladı - Riqada təhlükə...

AGF Junior Trophy beynəlxalq turnirində komandalar arasında beş gürz və beş lentlə qrup hərəkətlərində qaliblər mükafatlandırılıb: Azərbaycan qızıl və gümüş medallar qazanıb - FOTO

Türkiyədə müxalifət liderinə hücum olub - FOTO

Ukraynada seçicilərin 48 faizə yaxını səs verib

Kinomuzun "Təhminə”si: “Qorxurdum ki, məni Azərbaycanda oğurlayarlar”

Azərbaycan komandası AGF Junior Trophy beynəlxalq turnirində beş lent ilə qrup hərəkətlərində gümüş medal qazanıb

“Qazprom”un menecerinin evindən seyf oğurlandı

Ukraynada SON DURUM: kim qalib gəlir? - Exit-poll-un qeyri-rəsmi nəticələrinə görə...

Azərbaycana qarşı yeni "kampaniya"lar hazırlanır

"Beşiktaş" futbolçusu ilə bağlı qərarını verdi

Azərbaycan komandası AGF Junior Trophy beynəlxalq turnirində beş halqa ilə qrup hərəkətlərində qızıl medal qazanıb