AZ Ru En
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz

Hansını seçək: təbii qida məhsullarını, yoxsa GMO-ları?!

  15

Genetik seleksiya nəticəsində yeni heyvan cinsləri və bitki sortları yaradılır, həmçinin mövcud orqanizmlərin kənd təsərrüfatı baxımından vacib əlamətlərinin inkişaf etdirilməsi həyata keçirilir. Yer üzərində ilk insanların yarandığı dövrlərdən etibarən genetik seleksiya və ya süni seçmə aparılmağa başlanılmışdır. Belə ki, insanlar yabanı bitkiləri becərməklə və vəhşi heyvanları əhliləşdirməklə kortəbii şəkildə olsa da, seleksiya ilə məşğul olmuşdurlar. Sonradan insanlar məqsədyönlü şəkildə seleksiya apararaq faydalı canlıların lazımi xüsusiyyətlərini inkişaf etdirmişdirlər. 

Demokratikmusavat.com bildirir ki, seleksiya nəticəsində insanlar tərəfindən istehlak edilən bitki sortları (məs., gül kələmi, Brüssel kələmi, quru kələm, qarğıdalı) və heyvan cinsləri (məs., çox süd verən inək və qoyun cinsləri) yaradılmışdır. Qida təhlükəsizliyi baxımından bu cür orqanizmlərin insanlar tərəfindən yeyilməsi tam təhlükəsizdir. Bununla belə, seleksiya nəticəsində əldə edilən orqanizmlərin saxlanılması və becərilməsinin iqtisadi cəhətdən sərfəli olmaması, qeyri-məhsuldarlığı, habelə ətraf mühit amillərinə və zərərvericilərə qarşı həssas olması onlardan əldə ediləcək məhsulun miqdarına öz mənfi təsirini göstərir. Həmçinin dünyada əhalinin sayının artması qida çatışmazlığına səbəb olan ən vacib amillərdəndir. 

Bundan başqa, genetik seleksiya zamanı heyvan cinsləri və bitki sortlarında istədiyimiz əlamətin seçilməsi 10-15 il vaxt tələb edir ki, bu da zaman baxımından heç də az deyil və qida istehsalında müəyyən problemlərin yaranmasına səbəb ola bilər.

Bütün bunları nəzərə alaraq, alimlər müxtəlif genetik və biotexnoloji metodların hesabına yüksək məhsuldarlığa malik, xüsusilə ətraf mühit amillərinə və zərərvericilərə qarşı davamlı orqanizmlər yaratmağı qarşılarına məqsəd qoyublar.

Genetik modifikasiya olunmuş orqanizmlərin (GMO) yaradılması və kütləvi istehsalına XX əsrin 70-ci illərindən başlanılmış və günümüzə qədər davam edir.

GMO mənşəli orqanizmlər dedikdə, genetik mühəndisliyin metodları vasitəsilə canlının genetik materialında (genlərində) aparılmış dəyişikliklər başa düşülür. Hazırda GMO mənşəli orqanizmlərdən qida və dərman istehsalında, habelə elmi tədqiqatlarda geniş istifadə olunmaqdadır. Həmin orqanizmlərin genlərində edilmiş dəyişikliklər növbəti nəsillərə ötürülərək lazım olan xüsusiyyətlərin formalaşmasına səbəb olur.

GMO mənşəli qidalar dedikdə, genetik modifikasiya olunmuş mikrooqranizimlər, bitkilər və heyvanlardan əldə edilmiş məhsullar başa düşülür.

GMO mənşəli orqanizmlərin formalaşdırılmasına təkan verən amil 1954-cü ildə Vatson və Krik tərəfindən ikizəncirli dezoksiribonuklein turşusunun (DNT) kəşfi ilə əlaqədardır. 

Molekulyar biologiya elmi inkişaf etdikcə, canlıların genetik materialının, yəni DNT-sinin öyrənilməsi də geniş vüsət almışdır. Rekombinant DNT texnologiyasının, yəni laboratoriya şəraitində canlı orqanizmlərin DNT-sinin ardıcıllığında dəyişikliklər etmək metodunun inkişafı GMO-ların yaradılmasına səbəb olmuşdur. 

1973-cü ildə Herbert Boyer və Stanley Cohen ilk dəfə olaraq, antibiotikə davamlı genetik modifikasiya olunmuş bakteriya yarada bilmişlər. Bundan sonra, 1983-cü ildə ətraf mühit amillərinə davamlı tütün bitkisi yaradılmış və Çində bu bitkidən hazırlanan məhsulun satışı həyata keçirilmişdir.
İlk dəfə ABŞ-da Qida və Dərman İdarəsi (FDA) tərəfindən GMO olan pomidorun marketlərdə şatışına icazə verilmişdir. Daha sonra bitkilərin zərərvericilərə qarşı mühafizəsini təşkil etmək üçün istifadə edilən pestisidlərə qarşı dözümlü pambıq, soya, qarğıdalı və şəkər çuğunduru GMO-ları yaradılmışdır. Bu tip bitkilər onların genetik materialına virus, bakteriya, əqrəb, həşərat və s. kimi orqanizmlərin genlərinin müəyyən hissələrinin köçürülməsi hesabına yaradılmışdır. Bütün bunlar GMO mənşəli qidaların sürətlə dünya bazarında artmasına təkan vermişdir və hazırda, demək olar ki, əksər böyük dövlətlərdə onların satışı problemsiz həyata keçirilir. 

Dünya əhalisinin sürətlə artması və kənd təsərrüfatında heyvan mənşəli yemlərə artan tələbat tez bir zamanda daha yüksək məhsul verən və zülal ilə zəngin olan qidalara olan tələbatı da artırmışdır.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (UNO) məlumatına əsasən, hazırda dünyada təxminən 7,6 milyard insan yaşayır və onların sayının 2030-cu ildə 8,5 milyard, 2050-ci ildə 9,7 milyard olacağı təxmin edilir. Həmçinin BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) proqnozuna əsasən, adambaşına düşən qida istehsalı üçün əlverişli torpaqların miqdarı 2050-ci ilə qədər 0,242 hektardan 0,18 hektara qədər azalacaq.

Əhalinin sayının sürətlə artması nəticəsində yaranan qida çatışmazlığının qarşısını almaq məqsədi ilə GMO-lu qidaların kütləvi istehsalı həyata keçirilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, GMO mənşəli qidaların qida təhlükəsizliyi baxımından insan sağlamlığına təsiri daim müzakirə mövzusu olmuşdur. Dünyada GMO-lu qidaların istehsalına tələbatın artmasına əhali sayının artması və münbit torpaqların az olmasından əlavə, bir sıra digər amillər, o cümlədən bioyanacaq və xammal istehsalına artan tələbat, sürətlənmiş şəhərləşmə, münbit torpaqların çölləşməsi, şoranlaşma və erroziyası, qlobal iqlim dəyişikliyi və su ehtiyatlarının azalması da təsir edir. 

Adətən, GMO mənşəli orqanizmlər iki genetik metod vasitəsilə yaradılır: birbaşa DNT-sində dəyişikliyin aparılması, yəni hər hansı genetik fraqmentin daxil edilməsi və bakteriyada aparılmış dəyişikliyin orqanizmə daxil edilməsi. Hazırda birbaşa dəyişiklik vasitəsilə yaradılmış GMO məhsullarına alma, soya, qarğıdalı, pambıq, badımcan, kartof, lobya, yemiş, ərik, düyü, şəkər çuğunduru, şəkər qamışı, şirin bibər, buğda və pomidor daxildir. Sadalanan GMO-lu qida məhsullarının market və bazarlarda satışıa ABŞ Kənd Təsərrüfatı İdarəsi (USDA) tərəfindən 2015-ci ildə razılıq verilmişdir. 

Bu cür GMO mənşəli bitki məhsullarının satışı və istifadəsinə Çin, Cənubi Afrika, Avstraliya, Kanada və s. kimi ölkələrdə də icazə verilir. Avropada GMO mənşəli bitkilərin dövriyyəsinə çox ciddi nəzarət edilir, yalnız GMO-lu raps, pambıq, soya, qarğıdalı və şəkər çuğundurunun satışına və istifadəsinə icazə verilir.

Bakteriyada aparılmış dəyişikliyin orqanizmə daxil edilməsi metodundan Agrobacterium adlı bakteriyadan müxtəlif növ GMO mənşəli paxlalı bitkilərin yaradılmasında istifadə edilir.

GMO-lu heyvanlardan, əsasən, tibb sahəsində müəyyən xəstəliklərin müalicəsi zamanı istifadəsi nəzərdə tutulsa da, Cənubi Koreya alimləri tərəfində yaradılmış yeni balıq növünü, Çin və Yeni Zelandiya alimləri tərəfindən yaradılmış inəklərdən əldə edilən südü insanlar istehlak edirlər.
GMO mənşəli heyvan qidalarının geniş istifadə edilməməsi alimlərin müəyyən araşdırmalar nəticəsində bu tip qidaların insan sağlamlığına ciddi ziyan vurması qənaətinə gəlməsi ilə bağlıdır. 

Elm inkişaf etdikcə, GMO-ların yaradılmasında yeni genetik metodların tətbiqinə də əlverişli şərait yaranır. Belə ki, 2012-ci ildə CRISPR - Cas9 adlı yeni genetik metod vasitəsilə bitki və heyvan mənşəli orqanizmlərin genetik materialında dəyişikliklər və hətta əlavələr edilməyə başlanılmışdır. 

GMO mənşəli məhsulların məhsuldar və iqtisadi baxımdan sərfəli olmasına baxmayaraq, onların insan sağlamlığına və ekosistemə xeyiri və ya vura biləcəkləri potensial ziyanı elmi tədqiqat müəssisələri tərəfindən hələ də tədqiq edildiyindən, bu cür məhsulların təhlükəsizlik aspektləri sual altındadır. Genetik seleksiya yolu ilə seçilmiş bitki və heyvanlardan, yəni heç bir gen mühəndisliyinin və biotexnoloji metodların manupuliyasiyasına uğramamış orqanizmlərdən hazırlanmış qidaların isə tam təhlükəsiz olması insan sağlamlığı baxımından önəmli yer tutur.

Aslan
Demokratikmusavat.com

Xəbər Lenti

Le-Manda meriya binası təxliyə edilib

Pakistan Hindistanla sərhəddə hava hücumundan yaxın mənzilli müdafiə sistemləri quraşdırıb

BMT-nin Qolan yüksəkliklərinin statusu üzrə mövqeyi dəyişməz olaraq qalır

Afrika Millətlər Kubokunun təsnifat mərhələsinə yekun vurulub

Tramp İsrailin Qolan yüksəklikləri üzərində suverenliyini tanıyıb

Tramp İsrailin Qolan yüksəklikləri üzərində suverenliyinin tanınması barədə sənəd imzalayıb

Pens: "Tramp Qolan yüksəlikləri üzərində İsrailin suverenliyini rəsmi olaraq tanıyacaq"

İsrail HƏMAS-ın mövqelərinə zərbələr endirir

Millimiz Litva ilə bacarmadı

"Real" Mbappeyə görə 280 milyon avro verməyə hazırdır

Nərgiz Cəlilova SİRLƏRİNİ AÇDI: "O, romantik keyfiyyətlərə malikdir" - FOTO

Yaponiya hökumətinin istifadə etdiyi təyyarələr istismardan çıxarılacaq

Çin dünyanın ən böyük təbii qaz idxalçısına çevrilib

“O, futbol tarixinin bənzərsiz bir oyunçusudur” - Enrike

“Oğlunuza qız verməsinlər ki, anası müğənnidir”

İranda çovğun və daşqın: 68 nəfər ölüb - YENİLƏNİB - VİDEO

Zaur mer postuna namizəd oldu

"Həyəcan təbili hələ Azərbaycanla oyunda çalınmışdı" - Modriç

“Əcəb edir, günah onu efirə buraxanlardadı”

Emiliana R. Simon-Tomas Bakıda "Xoşbəxtlik elmi" adlı ödənişsiz təcrübi təlim keçirəcək - VİDEO - FOTO

Kəramətin şair atası: “Bu adam hər şeyini itirib. Arvadı, evi yox. Verdiyim evi də xaraba qoyub”

"Oğlumun ad gününə gəldi, ərimi əlimdən aldı" - Xoşqədəm daha bir məşhuru biabır etdi

Xəyal Əhmədov almaniyalı rəqibinə aman vermədi - "Tank" dünya kəmərini qazandı

ICGB: "Azərbaycan qazının Avropaya nəqli layihəsi daha rəqabətqabiliyyətli qiymətləri təmin edəcək"

Serj Sarkisyan üzə çıxdı - FOTO

Trampın çəkindiyi 3 əsas siyasi rəqib məlum oldu

Varan "Real"dan ayrılacağı haqda açıqlama verdi

Ağ Evdən açıqlama: “Tramp demokratlara qarşı hüquqi təqibə başlamayacaq”

İranın Şiraz şəhərində 11 nəfər öldü - FOTO

"Napoli" futbolçusuna 150 milyon qiymət qoydu

Bağ evlərindən oğurluq edən şəxslər saxlanıldılar - FOTO

“Tünzalə çox danışır, Elza müğənni deyil”

İtaliyada 100-ə yaxın reys təxirə salınıb - SƏBƏB

Ekspert: "Nazarbayevin əsasını qoyduğu xarici siyasi kurs onun xələfləri tərəfindən davam etdiriləcək"

ABŞ-da məscidə od vuruldu

Tereza Mey istefa şərtini açıqladı

"Bizə qarşı oyunlarda güclərinin 200 faizini istifadə edirlər"

Süd və süd məhsulları alarkən diqqətli olun!

Türkiyə Rusiya vətəndaşları üçün vizanı ləğv edir

"Reytinqə görə məxluqları efirə çıxarıb dağ başına qoyurlar"

Bakıda kompüter oyunları salonundan oğurluq edən qrupun bir üzvü saxlanıldı

Tanınmış marketdə malların kassada başqa qiymətə satılması ilə bağlı açıqlama - FOTO

“Çat Kapı Aşk” filminin qala-gecəsi İstanbulda keçirildi - VİDEO - FOTO

10 448 tənha ahıl və əlilliyi olan şəxs evlərində sosial xidmətlə təmin olunur

“Qaşıqçı cinayəti”ndə əsas günahkarın məhkəmədən yayındığı məlum olub

LUKOIL "Şahdəniz- 2" layihəsi üçün kreditdən niyə imtina etdi?

Azərbaycanda 25 nəfərin öldüyü yanğın daha bir cinayətin üstünü açıb - Qaçırdığı qadını öldürmək istəyib.…

İranda çovğun və daşqın: 113 min nəfərə yardım edilib - VİDEO

AÇ-2020-nin talismanı bəlli oldu

Almaniya yeni islam yaratmaq istəyir

Ayanın 4 evi, 3 maşını var

Qazaxıstanda daha iki şəhərin adını dəyişmək istəyirlər

Gömrükdə avtomobillərdən 14 mobil telefon çıxdı - FOTO

Əminin məhbus qardaşoğluna telefon ötürmək cəhdi alınmadı - FOTO

Peçenye 24 yaşlı qadını öldürdü

Azərbaycan hekayələri Fransada təqdim olundu - FOTO

İspaniya Kralı Argentinada bir saat təyyarədə qaldı

19 cinayətin üstü “isti izlər”lə açıldı

"Erməni əsgərlərin cəzalandırılaraq Dağlıq Qarabağa göndərilməsi bir çox mətləblərdən xəbər verir"

Ukraynada prezidentliyə ən şanslı namizədlər - REYTİNQ

77 il əvvəl itkin düşən sualtı qayıq tapıldı - VİDEO

Müharibə veteranlarına Prezident təqaüdü təyin olunacaq - Tarix açıqlandı

Müharibə veteranlarına Prezident təqaüdü təyin olunacaq - Tarix açıqlandı

Gürcüstanda sosial işçilər tətil elan edirlər

Son 100 ildə adını dəyişən ölkələr - SİYAHI

Expressbank aztəminatlı ailələrə bayram sevinci bəxş etdi

Netanyahu ABŞ səfərini yarımçıq qoydu

"Azərbaycanın güclü futbolçuları var"

Bu gün Sumqayıtın bir hissəsində işıq olmayacaq

Myanmada dəhşətli partlayış: 16 ölü, 48 yaralı

Bədii gimnastımız beynəlxalq turnirdə 2 bürünc medal qazandı

İranda benzin borusu yanır

Sabahın hava proqnozu açıqlandı

İdman gimnastlarımız Dünya Kubokunda çıxış ediblər

Yeni Zelandiyadakı terroru kral komissiyası araşdıracaq

Qazaxıstanda neft yatağında yanğın

Prezident İlham Əliyev banqladeşli həmkarını təbrik edib

“Ayselin günahı yoxdur” - Ayandan həmkarına dəstək - VİDEO

Azərbaycan Litvaya qarşı

Keşişə 1 milyon dollar verildi

Tramp-Rusiya sövdələşməsi təsdiq olunmadı

Rusiyalı ekspert: "Paşinyan və komandası Ermənistan iqtisadiyyatını tamamilə çıxılmaz vəziyyətə salacaq"

AVRO-2020-nin seçmə mərhələsi - Türkiyə yenə meydana çıxır

Azərbaycandan Həcc ziyarətinə getmək istəyənlərin sayı artır

Putin II Dünya müharibəsi ilə bağlı tədbirə çağırılmadı

Gömrükdən "Marlboro" və kürü keçirmək istədi - FOTO

Hollandiya - Almaniya matçında 5 qol - VİDEO - FOTO

İsrailə raket atıldı - YARALILAR VAR

Tramp Türkmənistanın Azərbaycan vasitəsilə Qərbə qaz ixrac etmək imkanından yararlanacağına ümid edir

İsrail XİN Trampın Qolan yüksəkliləri haqqında imzalayacağı sənədin tarixini elan edib

ABŞ-ın Yaponiyadakı hərbi bazasında partlayış

NATO-nun baş katibi Tbilisiyə gəlib

Azərbaycanın rəqibi Uels Slovakiyanı məğlub etdi

Ərdoğan: "Bu bütün dünyaya təhdiddir"

Azərbaycanda 240-dan çox uşaq ürəyindən əməliyyat edilib

"Serbiya NATO üzvü olmaq istəmir"

Tarixi oyunlarda Azərbaycana ilk medalı qazandıran xanım - Portret - FOTO

Bir nəfərin auditoriyada 150 adamı öyrətmək dövrü bitmək üzrədir - Uğur hekayəsi - FOTO

Fərəh Əliyeva: "Bu sənət əynimə biçilib" - FOTO

15 yaşlı qız dəm qazından zəhərlənib

AVRO-2020: Almaniya - Niderland oyununda 5 qol vuruldu

Flora Kərimova ilə Afət Fərmanqızı arasında yaşanan qalmaqala Brilliant Dadaşova da qoşuldu

Günün qoroskopu: Yeni maraqlı görüş və tanışlıqlar ola bilər

İtaliyanın "Kazalesi" mafiya şəbəkəsinin 4 üzvü həbs olunub

Naməlum avtomobil 2 qadını vurdu

PSJ Tuxellə yeni müqavilə imzalayacaq

AVRO-2020: Xorvatiya uduzdu, İsraildə 6 qol

Seçkidə səs yığa bilmədi, istefa verdi