AZ Ru En
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz

Tarixçi: "AXC dövründə Azərbaycan torpaqlarının Ermənistana verilməsi acı tarixdir" - FOTO

  17

Azərbaycan dövlətçililik tariximizdə xüsusi yeri olan, bugünkü müstəqil Azərbaycan Respublikasının siyasi və hüquqi varisi olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) dövründə Azərbaycan torpaqlarının Ermənistana verilməsi ilə bağlı qərar torpaqlarımızın itirilməsi baxımından acı tarixdir.

Demokratikmusavat.com bildirir ki, bunu Trend-ə AMEA Şərqşünaslıq İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Sübhan Talıblı deyib.

Onun sözlərinə görə, həmin dövrlə bağlı məlumatlar Azərbaycan və xarici ölkələrin arxiv materiallarında, sənədlərdə, elmi ədəbiyyatda, dövrü mətbuatda və s.-də öz əksini bu və ya digər şəkildə tapıb.

Tarixçi qeyd edib ki, tarixi sənədlərə əsasən, Azərbaycan Milli Şurası 1918-ci il mayın 29-da İrəvan şəhərinin siyasi mərkəz kimi ermənilərə verilməsi haqqında qərar verib. Həsənbəy Ağayevin sədrliyi ilə keçən iclasda F.X.Xoyski, M.Cəfərov, M.Hacınski, A.Mahmudbəyov, F.Köçərlinski, Məlik Yeqanov, R.Vəkilov, H.Şahtaxtinski, A.Axundov, M.K.Məmmədbəyov, X.Məlik-Aslanov, C.Hacınski, C.A.Ağamalov, Şərifov iştirak ediblər.

S.Talıblı qeyd edib ki, xarici və regional güclərin təzyiqi nəticəsində Azərbaycan Milli Şurası 29 mayda ermənilərə Azərbaycanın 9,2 min ərazisini güzəştə gediblər. Ermənilər isə bu "güzəşt"in müqabilində Azərbaycana qarşı artıq ərazi iddiaları irəli sürməyəcəklərini bildiriblər. Lakin buna baxmayaraq, Ermənistan Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və işğalçılıq siyasətini istər sovet, istərsə də müstəqillik dövründə davam etdirib. Mənbələrdə İrəvanın ermənilərə verilməsi məsələsi ilə bağlı amillər sırasında AXC-nin daxili və xarici vəziyyəti, region və xarici ölkələrin AXC-yə təzyiqi, maraqları və s. amillər qeyd edilir:

"Özlərini "məzlum bir xalq" kimi göstərərək dövlət yaratmaq istəyən ermənilər XVIII əsrdən üzü bəri çar Rusiyası və digər dövlətlərə arxalanaraq tarixi Azərbaycan torpaqlarının işğalına başlayıblar. Rusiya imperatoru I Pyotrun (1682-1725) Azərbaycanı, Türkiyəni, İranı işğal edib Fars körfəzinin isti sularına çıxmaq haqda arzusuna söykənən ermənilər 1722-ci ildə bu ərazilərdə "Böyük Ermənistan dövləti" yaratmaq xülyası ilə I Pyotrun qəbulunda olub, "Şərq yürüşündə" ermənilərin canla-başla rus ordusunun və kəşfiyyatının xidmətində olacağına sədaqətlə söz veriblər. Türkmənçay müqaviləsindən sonra xalqımıza məxsus İrəvan əyaləti və onun ətrafındakı torpaqlarda etnik təmizləmə aparılaraq erməniləri İrəvanda yerlədiriblər. Çar Rusiyası İrəvan və onun ətrafındakı əyalət və yaşayış məntəqələrinin statistikası və demoqrafik vəziyyəti haqda məlumatları tərtib edib mərkəzə çatdırmaq məqsədilə İvan Şopen adlı məmuru bir heyətlə İrəvana göndərir. İ.Şopenin başçılığı ilə tərtib edilmiş statistikada Türkmənçay müqaviləsindən sonrakı vəziyyəti belə şərh edib: "Ermənilərin arzusu ilə ruslar İrəvan mahalını və onun ətrafındakı dörd xanlığı, 41 bəyliyi və sultanlığı ləğv edib türkləri oradan köçməyə məcbur ediblər. Torpaq və əmlaklar gəlmə ermənilər arasında bölünüb". İrəvanda yaşayan əhalinin 143 000 nəfərdən 117 849 nəfəri azərbaycanlıdan, cəmi 25 151 nəfəri gəlmə ermənilərdən ibarət olub. 1828-1832-ci illərdə İrəvandakı azərbaycanlıların sayı 100 000 nəfər azaldığı halda, ermənilərin sayı gəlmələrin hesabına 82 377 nəfər artıb. O dövrdə rus məmurlarının yazılı məlumatlarına əsasən, XIX əsrin 30-cu illərində İrəvan sakinlərinin 80 %-dən çoxu türklərdən ibarət olub. Halbuki sonrakı illərdə erməni zorakılığı nəticəsində 6 böyük məscidi, 50 savadlı ali müsəlman ruhanisi olan və 1807 azərbaycanlı ailəsinin yaşadığı İrəvan şəhəri XIX əsrin sonunda erməni şəhərinə çevrilib".

Tarixçi qeyd edib ki, 1918-1920-ci illərdə indiki Ermənistan ərazisində yaşamış 565 min azərbaycanlı öldürülmüş və doğma torpağından didərgin düşmüşdü. Bu rəqəmi Z.Kirokodyan özünün "Sovet Ermənistanının əhalisi 1831-1931" kitabında təsdiq edərək "1920-ci ildə sovet hökumətində daşnaklardan cəmi 10 min nəfərdən bir qədər artıq türk (azərbaycanlı) əhali qalıb. 1922-ci ildə 60 min qaçqın geri qayıtdıqdan sonra azərbaycanlılar burada 72 min 596 nəfər, 1931-ci ildə isə 105 min 838 nəfər olmuşdur" yazır.

S.Talıblı əlavə edib ki, İrəvan quberniyasının 1920-ci ilədək Azərbaycanın tərkibində olan qəzalarında olan 99 min nəfərdən 62,6 mini azərbaycanlı (66 faiz), 36,4 min nəfəri erməni (34 faiz) olub.

İrəvan quberniyasının Eçmiədzin, Yeni Bəyazid, Sürməli qəzalarında isə azərbaycanlılar əhalinin üçdə birini təşkil etmişdi. 1916-cı il yanvarın 1-nə olan məlumata görə, İrəvan qəzasında 74,2 min nəfər və ya 48 faiz, Zəngəzur qəzasında 119,5 min və ya 53,3 faiz, Yeni Bəyazid qəzasında 50,7 min nəfər, Sürməli qəzasında 45 min nəfər azərbaycanlı olub:

"Bu rəqəmlər əyani surətdə sübut edir ki, XIX və XX əsrlərin əvvəllərində indiki Ermənistanın ərazisində yerli əhali olan azərbaycanlılar əksəriyyət təşkil etmişlər. Bütün qeyd olunan statistik və xarici sənədlərə baxdıqda məlum olur ki, istər əhalinin say tərkibi, istərsə tarixi ərazilər baxımından, istərsə də idarəetmə baxımından İrəvan türk-müsəlman torpağı olub və idarəetmə də azərbaycanlılara məxsus olub. Burada heç bir erməni dövlətindən və idareətməsindən söhbət gedə bilməz".

Demokratikmusavat.com

 

Xəbər Lenti

Dövlət Vergi Xidməti icazələrin verilməsi qaydasına aydınlıq gətirdi

XİN-də Azərbaycanın Aİ və Şərq Tərəfdaşlığı çərçivəsində iştirakı məsələləri müzakirə olunub - FOTO

"Qalatasaray" belə uduzdu - VİDEO

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva koronaviruslu xəstələrin müalicəsi üçün Bakının Xətai rayonunda modul tipli hospitalın açılışından iştirak ediblər

Belçikalı velosipedçi yarış zamanı həyatını itirdi

Mənim atam xoşbəxt kişi deyildi - Səidə Dadaşova atasından danışıb ağladı - VİDEO

Karantin rejimi yumşaldılan ölkədə insanlar küçələrə axışdı, polis hərəkətə keçdi - FOTO

Moskvada koronavirusun ikinci dalğası olacaq? - Virusoloq açıqladı

Rusiya Premyer Liqasında qalib müəyyənləşdi

Rusiyanın Azərbaycanın hava məkanından istifadə edərək İrana zərbə endirməsi yalandır - RƏSMİ

Təcavüzkarlardan qaçan 16 yaşlı qız həkimlərdən kömək istədi

Ermənistanda koronavirusa yoluxanların sayı 28 mini keçib

Ermənistanın pandemiyanın əlində aciz qalması Paşinyan hakimiyyətinin ən böyük uğursuzluq göstəricisi kimi tarixə düşəcək - Ekspert

Bank Respublika həssas əhali qruplarına biznes qurmaqda dəstək olur

Martda koronavirusa yoluxan 41 yaşlı aktyor dünən xəstəlikdən öldü - FOTO

Hindistan yoluxma sayına görə Rusiyanı keçdi, üçüncü yerə çatdı

Tailandda xüsusi polis şöbəsi yaradılır - Turistlər koronavirusa görə yoxlanılacaq

Arvadı ilə qızını xilas etdi, özü boğulub öldü

Arvadıyla dalaşdı, 5 mərtəbəli binanı yandırdı - FOTO

"İnter"in uduzduğu oyun - VİDEO

"Barselona"dan qələbə - VİDEO

"Mançester Siti" uduzdu - VİDEO

"Liverpul"dan qələbə - VİDEO

Ayrılığı həzm edə bilməyən kişi keçmiş sevgilisinin evini külə çevirdi

"Trabzonspor" "Qalatasaray"a qalib gəldi

Yoluxma sayı artan rayonda toylarla bağlı yeni qərar

Qazaxıstanda koronavirusa yoluxanların sayı 50 minə yaxınlaşır

ATV-nin aparıcısının koronavirusa yoluxmuş anası xəstəxanaya yerləşdirildi

Dilarə açıq-saçıq FOTOsu ilə gündəmdə

"Altın kelebek"i bu dəfə də Röya aldı

Hovuzda dincələnlər arasında olan Mələk Heydərova üzr istədi - VİDEO

Braziliyada koronavirusa yoluxanların sayı 1,6 milyon nəfəri ötüb

Özbəkistanda koronavirusa yoluxanların sayı 10 min nəfəri ötüb

ABŞ-da gecə klubunda atışma olub, ölənlər və yaralananlar var

İsrail Qəzza zolağında HƏMAS-ın mövqelərinə zərbələr endirib

Boliviyanın səhiyyə naziri koronavirusa yoluxub

"Vilyareal" - "Barselona" oyununda 5 qol vuruldu

ÜST nümayəndəsi: Azərbaycan ÜST tərəfindən müəyyənləşdirilmiş prinsiplər əsasında pandemiya ilə mübarizə aparır - VİDEO

Moskvada koronavirusdan daha 22 nəfər ölüb

Lənkəranda təhlükəli tapıntılar - FOTO

Bottas "Formula-1"in start mərhələsinin qalibi oldu

Vanuatu sahillərində güclü zəlzələ olub

Günün qoroskopu: Laqeyd, təkəbbürlü insan təsiri bağışlamayın

Super Liqa klubu baş məşqçinin istefasını qəbul etmədi

Yaponiyada daşqınlar nəticəsində ölənlərin sayı artıb

Sosial şəbəkə istifadəçilərinə və jurnalistlərə “işverən” deyən gənc saxlanıldı - FOTO

Təbriz klubu səfərdən xalsız döndü

Mandzukiç Qətər klubundan ayrıldı

Xavi ilə yenii müqavilə - RƏSMİ

"Liverpul"da yeni müqavilə

Ukrayna klubunun 13 futbolçusunda koronavirus aşkarlandı

Bakıda "Wolt" şirkətinin əməkdaşı yol qəzasında öldü

Dövlət Turizm Agentliyi: Karantin rejiminin bitdiyi günün səhərisi Azərbaycanda turizm bərpa oluna bilər - VİDEO

Sərtləşdirilmiş karantin rejimi tətbiq olunmayan şəhər və rayonlarda əvvəlki illərin məzunları üçün qəbul imtahanları keçiriləcək

Bu şəhər və rayonlarda yaşayanlara da 190 manat veriləcək - Nazir açıqladı - VİDEO

Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 180 min nəfəri ötüb

"Atletik" - "Real" oyununda 1 qol vuruldu - FOTO

Əməkdar artist vəfat edib

Harlem Dezir kimilərinin sayəsində ATƏT öz mandatından uzaqlaşaraq bəzi ölkələrin siyasi sifarişlərinin qurbanına çevrilib

Türkiyədə pirotexniki vasitələrin istehsalı fabrikində baş verən partlayış nəticəsində ölənlərin sayı 6-ya çatıb

Azər Əliyevli "Ufa" doğma meydanda xal itirdi

DİN məşhur oteldə saxlanılanlarla bağlı məlumat yaydı - FOTO

Neymar PSJ ilə anlaşdı, "Barselona"ya qayıdır

"Qalatasaray"da ayrılıq

ABŞ-da koronavirusa yoluxanların sayı 2,8 milyonu ötüb

"İcazə.e-gov.az" portalında icazəsi ləğv olunan şəxslər nə etməlidir? - İZAH

İki əsas faktor COVID-19 xəstəliyinə SƏBƏB OLUR

“Levandovski bu il “Qızıl top”u qazanmağa layiqdir”

PREZİDENT. Müstəqillik. Təhlükəsizlik. Rifah - Video layihə - 05.07.2020 tarixli bölüm

Balotelli Avropadan gedir

"Roma"nın futbolçusu "Yuventus"un hədəfində

Bakıda daha bir yanğın baş verib

Azərbaycanda daha 523 nəfər koronavirusa yoluxdu, 451 nəfər sağaldı, 9 nəfər öldü

Qırmızı dənizdə neft sızması böyük ekoloji fəlakətə səbəb ola bilər

Binəqədidə ev yanıb

Buffondan rekord göstərici

Mövlud Çavuşoğlu: İndiyədək 130 ölkədən 90 mindən yuxarı vətəndaşımızı Türkiyəyə gətirmişik

Karantin rejimini pozub İsmayıllıya istirahətə gələnlər aşkarlandı - FOTO

Xaçmaz və Siyəzəndə polis əməkdaşları gücləndirilmiş iş rejimində çalışırlar - FOTO

Sneyder karyerasını bərpa edir?

Anasını öldürüb, videoya çəkdi - Tükürpədici hadisə